Kinh tế toàn cầu trước hai cú sốc trái chiều

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cảnh báo những biến động này đang tạo ra tác động khác nhau giữa các nền kinh tế, đồng thời làm gia tăng rủi ro đối với ổn định tài chính và khoảng cách phát triển.

AI tạo động lực tăng trưởng, đồng thời mở rộng rủi ro tài chính

Tổng Giám đốc IMF Kristalina Georgieva cho rằng nền kinh tế toàn cầu đang phải đối mặt với những “cơn gió ngược” từ mức nợ cao, lạm phát dai dẳng và căng thẳng thương mại. Trong bối cảnh rủi ro ở mức cao, bà nhấn mạnh các quốc gia cần nâng cao cảnh giác và thận trọng, bởi triển vọng kinh tế phía trước chưa thể bảo đảm.

Làn sóng đầu tư vào AI đang trở thành một trong những động lực đáng chú ý của kinh tế toàn cầu. Dòng vốn lớn đổ vào hạ tầng AI, đặc biệt là các trung tâm dữ liệu, tạo thêm nhu cầu đầu tư, thúc đẩy hoạt động sản xuất và hỗ trợ thị trường vốn tại những quốc gia tham gia sâu vào chuỗi cung ứng công nghệ.

Quy mô đầu tư vào hạ tầng AI đã tạo ra một làn sóng chưa từng có trong nhiều lĩnh vực. Theo cảnh báo của IMF, nếu hiệu quả đầu tư và lợi nhuận doanh nghiệp không đạt kỳ vọng, quá trình điều chỉnh trên thị trường có thể diễn ra mạnh, thậm chí tạo ra cú sốc đối với hệ thống tài chính.

Rủi ro đáng chú ý nằm ở cách thức dòng vốn được huy động. Hoạt động đầu tư AI có sự tham gia của đòn bẩy tài chính và các hình thức tài chính tuần hoàn, trong đó rủi ro tài chính tập trung chủ yếu tại Mỹ, còn các đối tác ở châu Á và châu Âu giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghệ. Sự liên kết này khiến một cú điều chỉnh tại một mắt xích có khả năng tạo tác động lan truyền sang những khu vực khác.

Tổng Giám đốc IMF Kristalina Georgieva cảnh báo nếu đầu tư vào AI không đem lại hiệu quả như kỳ vọng, nguy cơ cú sốc đối với hệ thống tài chính sẽ gia tăng. Đây là vấn đề cần được theo dõi trong bối cảnh tăng trưởng toàn cầu hiện chỉ ở mức khoảng 3%.

Sự bùng nổ AI cũng tạo thêm sức ép lên nhu cầu năng lượng. Hạ tầng trung tâm dữ liệu cần lượng điện lớn, kéo theo nhu cầu nhiên liệu và tác động tới các nhóm hàng hóa khác. Sức ép này có thể lan sang giá nhiên liệu, phân bón và lương thực thiết yếu, nhất là khi thị trường năng lượng đang chịu tác động từ căng thẳng địa chính trị.

Tác động của AI vì vậy đang diễn ra theo hai hướng. Một mặt, công nghệ tạo ra động lực đầu tư và tăng trưởng mới. Mặt khác, sự phụ thuộc ngày càng lớn vào vốn, năng lượng và chuỗi cung ứng công nghệ làm xuất hiện những rủi ro mới đối với ổn định kinh tế và tài chính.

Năng lượng, lạm phát và nợ công làm gia tăng sức ép

Cùng với động lực từ AI, kinh tế thế giới đang chịu cú sốc nguồn cung từ các căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông và những gián đoạn trên thị trường năng lượng. Giá dầu Brent được đề cập ở mức cao khoảng 100 USD/thùng, trong khi năng lực lọc dầu suy giảm tiếp tục tạo áp lực lên chi phí nhiên liệu.

Giá năng lượng tăng trực tiếp gây sức ép lên lạm phát, khiến quá trình đưa giá cả về mức ổn định gặp thêm khó khăn. Khi lạm phát kéo dài, các ngân hàng trung ương phải duy trì chính sách tiền tệ thắt chặt, qua đó làm tăng chi phí vay vốn của doanh nghiệp và chính phủ.

Áp lực này đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh nợ công toàn cầu đang ở mức cao. Chi phí đi vay tăng khiến nghĩa vụ trả nợ của các chính phủ trở nên nặng nề hơn, đồng thời thu hẹp dư địa ngân sách dành cho đầu tư và các chương trình hỗ trợ tăng trưởng. Lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm tại Mỹ, Đức và Nhật Bản đã chạm những mức cao nhất trong nhiều thập kỷ, cho thấy áp lực trên thị trường tài chính đang gia tăng.

Các nền kinh tế dễ tổn thương chịu tác động rõ hơn khi giá năng lượng tăng kết hợp với gián đoạn chuỗi cung ứng. Pakistan là một trường hợp được IMF đề cập, khi nền kinh tế này được dự kiến tăng trưởng 3,6% và đạt thỏa thuận tiếp cận khoản cứu trợ 1,2 tỷ USD từ IMF, nhưng vẫn chịu sức ép lớn từ chi phí năng lượng và những bất ổn của chuỗi cung ứng.

Trong khi đó, tác động của cuộc cách mạng AI đang tạo ra sự phân hóa giữa các quốc gia. Những nền kinh tế có năng lực công nghệ và tham gia sâu vào chuỗi giá trị AI có điều kiện tận dụng dòng vốn đầu tư mới để thúc đẩy tăng trưởng. Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc được xác định là những nền kinh tế châu Á - Thái Bình Dương có vai trò đáng kể trong chuỗi giá trị này.

Ngược lại, nhiều nước đang phát triển chưa có vị trí rõ rệt trong chuỗi giá trị AI đứng trước nguy cơ tụt hậu. IMF cho rằng đây là nhóm chịu rủi ro lớn nhất từ khoảng cách công nghệ ngày càng mở rộng. Khả năng chống chịu của mỗi nền kinh tế sẽ phụ thuộc vào mức độ dễ tổn thương trước gián đoạn năng lượng, nền tảng kinh tế vĩ mô và vị trí trong chuỗi giá trị AI.

Tổng Giám đốc IMF Kristalina Georgieva nhận định thế giới đang trải qua cuộc giằng co giữa cú sốc cung tiêu cực từ Trung Đông và cú huých tích cực về phía cầu từ AI. Tác động ròng của hai lực này sẽ không giống nhau giữa các quốc gia, qua đó có thể làm khoảng cách về triển vọng thịnh vượng tiếp tục mở rộng.

Trước thềm Hội nghị thường niên IMF và Ngân hàng Thế giới tại Bangkok, đại diện 191 quốc gia thành viên dự kiến tập trung vào khả năng chống chịu của kinh tế toàn cầu, kiểm soát rủi ro từ công nghệ mới, tháo gỡ các nút thắt về nợ công và tìm giải pháp thu hẹp khoảng cách phát triển. Trong môi trường nhiều biến động, yêu cầu đặt ra với các nền kinh tế là củng cố nền tảng vĩ mô, chủ động quản trị rủi ro tài chính và tăng cường hợp tác quốc tế để hạn chế tác động dây chuyền từ những cú sốc mới.