Khi tiêu chuẩn xanh định hình lại chuỗi cung ứng gỗ Việt

Tiêu chuẩn kép từ châu Âu và áp lực lên chuỗi cung ứng

Ngành xuất khẩu gỗ Việt Nam đang đứng trước một cuộc thử thách toàn diện về năng lực quản trị chuỗi cung ứng khi các quy định từ Liên minh châu Âu bước vào giai đoạn thực thi nghiêm ngặt. Từng là quốc gia thứ hai tại châu Á ký kết Hiệp định Đối tác tự nguyện với châu Âu, Việt Nam đã sớm tạo lập nền tảng pháp lý để định hình một nền lâm nghiệp minh bạch. Tuy nhiên, xu hướng thương mại xanh toàn cầu đã nhanh chóng biến những cam kết mang tính tự nguyện ban đầu trở thành những rào cản kỹ thuật mang tính bắt buộc và không thể đảo ngược.

Theo khuôn khổ của Hiệp định Đối tác tự nguyện, các doanh nghiệp muốn đưa sản phẩm vào thị trường này bắt buộc phải vận hành Hệ thống đảm bảo gỗ hợp pháp nhằm xác minh nguồn gốc xuất xứ chặt chẽ cho từng lô hàng trước khi được cấp giấy phép xuất khẩu. Các tiêu chí kiểm soát trải dài từ quyền sử dụng đất, công tác quản lý bảo vệ môi trường, nghĩa vụ thuế cho đến quyền lợi của người lao động. Đây là một bộ lọc có độ mở rộng và tính phân loại cao, trực tiếp tạo ra áp lực cạnh tranh rất lớn đối với các quốc gia đang phát triển trong khu vực như Malaysia, Indonesia, Thái Lan và Việt Nam.

Đáng chú ý, thách thức không dừng lại ở đó khi các doanh nghiệp đang phải đồng thời thích ứng với Quy định chống mất rừng của châu Âu. Ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, nhận định rằng dù nước ta đã có sự chuẩn bị bài bản trong việc hoàn thiện khung khổ chính sách, việc phối hợp đồng bộ giữa cơ chế cấp phép truyền thống và các tiêu chuẩn chống mất rừng mới vẫn đang là bài toán cần thảo luận kỹ lưỡng.

Quy định mới buộc doanh nghiệp phải thực hiện hai bước đi cốt lõi: hoàn thiện tuyên bố thẩm định trách nhiệm giải trình về nguồn gốc và thiết lập hệ thống bằng chứng điện tử tích hợp tọa độ địa lý của từng khu vực khai thác nhằm chứng minh nguồn nguyên liệu không liên quan đến việc phá rừng hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng rừng tự nhiên.

Lời giải cho bài toán minh bạch

Bước chuyển dịch từ quản lý hồ sơ giấy tờ sang kiểm soát bằng dữ liệu số đang đặt các doanh nghiệp gỗ trước một cuộc cách mạng về công nghệ. Đại diện Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam thừa nhận, dù các đơn vị trong ngành đã quen với việc dẫn chiếu chuỗi cung ứng từ người nông dân, thương lái đến nhà máy chế biến, nhưng việc xây dựng và vận hành một hệ thống dữ liệu điện tử chuẩn hóa theo thời gian thực vẫn cần thêm những khoảng thời gian chuyển giao nhất định.

Dưới góc nhìn chuyên môn, TS. Trương Tất Đơ, Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, phân tích rằng quy định chống mất rừng của châu Âu sẽ kiểm soát dựa trên dữ liệu không gian và công nghệ viễn thám. Mọi hành vi kê khai thiếu chính xác đều dễ dàng bị phát hiện khi đối chiếu với hệ thống giám sát độc lập của châu Âu.

Do đó, giải pháp mang tính gốc rễ cho ngành lâm nghiệp lúc này là phải xây dựng một nền tảng tích hợp dữ liệu không gian lớn, thực hiện chồng ghép bản đồ ranh giới rừng tại mốc thời gian ngày 31/12/2020 với bản đồ vùng nguyên liệu thực tế, từ đó phân loại chính xác các khu vực rủi ro ngay từ đầu vào.

Đồng quan điểm về tính cấp bách của công nghệ, Giáo sư Tiến sĩ Võ Đại Hải, Giám đốc Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, khẳng định việc đẩy mạnh số hóa vùng trồng gắn liền với xây dựng cơ sở dữ liệu cho các chủ rừng trên phạm vi toàn quốc là con đường duy nhất để đáp ứng yêu cầu quốc tế về minh bạch hóa thông tin nguồn gốc.

Xét về mặt thị trường, dù sản lượng gỗ xuất khẩu sang châu Âu hiện tại chưa chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng kim ngạch của Việt Nam, nhưng đây lại được coi là thị trường tiêu chuẩn tối cao. Các chuyên gia kinh tế nhìn nhận, một khi doanh nghiệp nội địa hóa giải được bài toán kỹ thuật khắt khe của châu Âu, việc tiếp cận và mở rộng thị phần tại các thị trường cao cấp khác như Mỹ, Nhật Bản hay Hàn Quốc sẽ trở nên thuận lợi hơn rất nhiều.

Việc tuân thủ nghiêm túc các luật chơi mới không chỉ giúp bảo vệ dòng vốn xuất khẩu mà còn là cơ hội để tái cấu trúc toàn bộ hệ sinh thái ngành gỗ theo hướng bền vững, chuyên nghiệp và có trách nhiệm hơn.