Hút nguồn lực tư nhân vào thị trường carbon

Thị trường carbon được bắt nguồn từ Nghị định thư Kyoto của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu, thông qua vào năm 1997. Theo đó, các quốc gia có dư thừa quyền phát thải được bán cho hoặc mua từ các quốc gia phát thải nhiều hơn hoặc ít hơn mục tiêu cam kết.

Từ đó, trên thế giới xuất hiện loại hàng hóa mới là các chứng chỉ giảm/hấp thụ phát thải khí nhà kính. Do carbon là khí nhà kính quy đổi tương đương của mọi khí nhà kính nên các giao dịch được gọi chung là mua bán, trao đổi carbon, hình thành nên thị trường carbon hay thị trường tín chỉ carbon.

Tại Việt Nam, mới đây, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 232/QĐ-TTg (ngày 24/01/2025) về việc thành lập thị trường carbon tại Việt Nam. Lộ trình thành lập thị trường carbon Việt Nam được chia thành ba giai đoạn. Trước tháng 6/2025 là giai đoạn xây dựng khung pháp lý và hạ tầng kỹ thuật; từ tháng 6/2025 đến hết năm 2028 là giai đoạn vận hành thí điểm; từ năm 2029 sẽ chính thức đưa thị trường vào hoạt động trên toàn quốc. Việc hình thành thị trường carbon được kỳ vọng là công cụ kinh tế hiệu quả giúp Việt Nam đạt được cam kết giảm phát thải khí nhà kính và tiến tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050.

Ở thị trường này, Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong kiến tạo thông qua chính sách, quy định vận hành... thì khối tư nhân lại quyết định đến thành công của thị trường. Chính vì thế, tạo cơ chế để khối tư nhân tham gia thị trường carbon là việc cần sớm phải làm.

Song các doanh nghiệp còn gặp không ít khó khăn. Cụ thể, các doanh nghiệp còn hạn chế về nguồn tài chính và kiến thức chuyên môn; thiếu nhận thực về các tiêu chuẩn và cơ chế tín chỉ carbon. Bên cạnh đó là khó khăn trong nắm bắt các điều kiện tiêu chuẩn, yêu cầu về số liệu và thủ tục đăng ký dự án…

Nhận định khối tư nhân có vai trò quyết định trong việc thành công của thị trường, TS Tô Xuân Phúc, Giám đốc điều hành Chương trình chính sách, thương mại và tài chính lâm nghiệp (Tổ chức Forest Trends - Mỹ) cho biết, đối với thị trường carbon trong nước, khối tư nhân bao gồm người mua - là những cơ quan, tổ chức phải giảm hoặc muốn giảm mức phát thải thực hiện việc mua hàng hóa là tín chỉ carbon để làm giảm mức phát thải của mình. Người bán là những người đầu tư vào các hoạt động/dự án tạo tín chỉ. Thiếu người mua, người bán sẽ không hình thành thị trường.

Cũng theo ông Phúc, bên cạnh khu vực tư nhân, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thị trường thông qua việc xây dựng và thực thi các chính sách, quy định pháp lý. Những quy định này cần xác lập rõ ràng ngưỡng phát thải trần đối với các doanh nghiệp phát thải lớn, đồng thời quy định cụ thể việc cho phép mua tín chỉ carbon để bù đắp phần phát thải vượt ngưỡng. Ngoài ra, hệ thống chính sách cũng cần hướng dẫn cụ thể quy trình triển khai dự án, từ huy động đầu tư, đăng ký, thẩm định đến phát hành tín chỉ và giao dịch trên sàn.

“Thị trường carbon vẫn là lĩnh vực còn khá xa lạ với nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là khối tư nhân. Do vậy, cần có thời gian để các bên liên quan hiểu rõ khái niệm, cơ chế vận hành, cũng như lợi ích lâu dài. Việc bắt buộc các doanh nghiệp phát thải lớn tham gia thị trường, bên cạnh khuyến khích các mô hình thí điểm về thị trường làm nguồn thông tin đầu vào về các bài học thực tiễn về vận hành của thị trường cho các doanh nghiệp, là giải pháp cần thiết để thu hút sự nhập cuộc từ khu vực tư nhân”, TS Tô Xuân Phúc nhấn mạnh.

Ý kiến khác cho rằng, để thu hút khối doanh nghiệp tư nhân tham gia vào thị trường carbon, Nhà nước cần có chính sách ưu đãi như miễn giảm thuế, hỗ trợ tài chính hoặc vay vốn ưu đãi cho các doanh nghiệp tham gia phát triển dự án tín chỉ carbon (trồng rừng, năng lượng tái tạo, công nghệ tiết kiệm năng lượng). Điều này giúp giảm rủi ro tài chính ban đầu và tăng lợi nhuận cho doanh nghiệp.

Nhà nước cần xây dựng khung pháp lý rõ ràng và minh bạch; tổ chức các chương trình đào tạo, hội thảo, và chiến dịch truyền thông để nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về lợi ích kinh tế và môi trường của thị trường carbon; cung cấp hướng dẫn kỹ thuật về cách phát triển dự án carbon, xác minh tín chỉ, và tham gia giao dịch.

Chính phủ cũng có thể khuyến khích mô hình hợp tác công-tư, trong đó chính phủ hỗ trợ cơ sở hạ tầng, công nghệ, hoặc chia sẻ rủi ro với doanh nghiệp tư nhân trong các dự án carbon lớn. Điều này giúp doanh nghiệp giảm chi phí đầu tư ban đầu và tận dụng nguồn lực từ khu vực công, đồng thời tạo điều kiện để phát triển các dự án quy mô lớn. Đồng thời, hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân kết nối với các thị trường carbon quốc tế.

Được biết, Việt Nam đã ban hành Luật Bảo vệ môi trường 2020 theo hướng tiếp cận "kinh tế nâu sang chuyển đổi xanh". Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng Nghị định về sàn giao dịch carbon trong nước, cũng như nghị định, quy định về các hoạt động trao đổi carbon quốc tế trong khuôn khổ Hiệp định Paris. Mục tiêu của các cơ quan quản lý là sớm phát triển thị trường carbon, đưa ra các công cụ định giá carbon phổ biến với thuế carbon, các cơ chế trao đổi tín chỉ.