Hóa giải nút thắt pháp lý để cứu tiến độ hạ tầng

Nguy cơ đình trệ các dự án giao thông

Từ đầu tháng 3/2026, thị trường xây dựng hạ tầng giao thông đối mặt với cơn rung lắc dữ dội khi giá nhiên liệu và vật liệu đầu vào tăng vọt. Theo báo cáo của Cục Đường bộ Việt Nam, giá dầu diesel đã tăng mạnh khoảng 70%, nhựa đường tăng gần 32% và xăng tăng khoảng 15% so với cuối tháng 2. Đây là những yếu tố chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu giá thành các dự án bảo trì và xây dựng đường bộ.

Ước tính sơ bộ, nếu cập nhật theo mặt bằng giá mới, chi phí các gói thầu bảo trì đường bộ sẽ tăng thêm khoảng 946 tỷ đồng, tương đương mức tăng 28,7%. Sự biến động này không chỉ nằm ở con số tài chính mà còn kéo theo tình trạng khan hiếm nguồn cung nhựa đường nhập khẩu, gây đứt gãy chuỗi cung ứng cho các đơn vị thi công bê tông nhựa.

Tác động của cơn bão giá đã hiện hữu trực tiếp tại các công trường. Ông Lương Công Lý, Giám đốc điều hành thi công tại dự án cao tốc Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột, cho biết đơn vị đang phải vật lộn để tối ưu hóa dây chuyền thiết bị và điều chỉnh phương án thi công nhằm giảm thiểu thiệt hại. Nghiêm trọng hơn, tại nhiều gói thầu bảo trì, tình trạng nhà thầu trì hoãn thi công đã xuất hiện do lo ngại lỗ nặng.

Nếu không có giải pháp kịp thời, việc chậm trễ này không chỉ ảnh hưởng đến tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công năm 2026 mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn giao thông trên các tuyến đường đang xuống cấp. Những cú sốc chi phí nếu không được phản ánh vào hợp đồng sẽ tạo ra độ vênh quá lớn, khiến phương án tài chính ban đầu của doanh nghiệp hoàn toàn đổ vỡ.

Tháo gỡ nút thắt hợp đồng và định hình cơ chế chia sẻ rủi ro

Rào cản lớn nhất hiện nay khiến cơ quan quản lý chưa thể bù giá cho doanh nghiệp nằm ở bản chất của các loại hình hợp đồng. Phần lớn các gói thầu bảo trì hiện nay áp dụng hình thức đơn giá cố định hoặc hợp đồng trọn gói. Theo quy định pháp lý hiện hành, các loại hợp đồng này gần như không có cửa để điều chỉnh giá, trừ những trường hợp bất khả kháng đặc biệt.

Ông Nguyễn Thanh Hoài, Phó Cục trưởng Cục Đường bộ Việt Nam, thừa nhận đang có sự thiếu thống nhất giữa Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu và Luật Dân sự về việc điều chỉnh giá hợp đồng đơn giá cố định, khiến các chủ đầu tư lúng túng, không có cơ sở để thực hiện bù giá cho nhà thầu dù biến động thị trường là khách quan và bất thường.

Trước thực tế này, Cục Đường bộ Việt Nam đã kiến nghị Bộ Xây dựng và Chính phủ cần có một đánh giá toàn diện để đề xuất sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật. Mục tiêu là tạo ra một hành lang pháp lý cho phép điều chỉnh hợp đồng đối với cả gói thầu trọn gói và đơn giá cố định khi có biến động giá bất thường vượt quá khả năng kiểm soát của doanh nghiệp.

Đây không chỉ là việc giải cứu các nhà thầu trong một giai đoạn ngắn hạn mà là hướng tới xây dựng một cơ chế thích ứng linh hoạt. Theo ông Đặng Tiến Thắng, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần đường cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh, các dự án hạ tầng thường kéo dài nhiều năm, do đó cần một công thức điều chỉnh giá đủ nhạy để thích ứng với các chu kỳ biến động của thị trường.

Việc khơi thông điểm nghẽn về cơ chế giá là điều kiện then chốt để đảm bảo tiến độ và chất lượng hạ tầng quốc gia. Nếu cơ chế chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước và doanh nghiệp được thực hiện công bằng, các nhà thầu mới có thể yên tâm dồn lực thi công, tránh tình trạng đình trệ kéo dài.

Trong khi chờ đợi những thay đổi về mặt thể chế, các đơn vị quản lý đang nỗ lực ưu tiên thực hiện các hạng mục ít chịu tác động bởi xăng dầu và điều chỉnh hình thức hợp đồng cho các gói thầu chưa đấu thầu.

Tuy nhiên, về lâu dài, một luật chơi rõ ràng và linh hoạt về giá chính là giải pháp bền vững nhất để bảo vệ huyết mạch giao thông của đất nước trước những cơn sóng gió của thị trường năng lượng toàn cầu.