Hóa giải điểm nghẽn giải ngân vốn đầu tư công

Điệp khúc chậm nhịp và thực trạng phân hóa dòng vốn

Nền kinh tế đang bước vào giai đoạn tăng tốc nửa sau của năm với những kỳ vọng lớn lao về sự phục hồi toàn diện. Trong bối cảnh các động lực từ xuất khẩu và tiêu dùng nội địa còn chịu nhiều áp lực từ biến động quốc tế, đầu tư công tiếp tục được định vị là đầu kéo vĩ mô quan trọng nhất để kích cầu sản xuất, xây dựng và hoàn thiện hệ thống hạ tầng quốc gia. Tuy nhiên, nhìn vào bức tranh thực tế, tốc độ dịch chuyển của dòng vốn này trong những tháng đầu năm vẫn chưa đạt được vận tốc cần thiết, vô hình trung tạo ra một áp lực cộng dồn rất lớn cho chặng đường về đích.

Báo cáo số liệu từ Bộ Tài chính chỉ ra rằng, tính đến giữa tháng 5, tổng số vốn đầu tư công nguồn ngân sách nhà nước đã giải ngân đạt hơn 166.000 tỷ đồng. Con số này mới chỉ tương đương 16,4% kế hoạch năm được Thủ tướng Chính phủ giao. Nếu bóc tách, loại trừ phần vốn từ nguồn thu sử dụng đất và thu xổ số kiến thiết được các địa phương giao tăng thêm, tỷ lệ giải ngân thực tế toàn quốc cũng chỉ nhích nhẹ lên mức 16,9%. Kết quả khiêm tốn này phản ánh một thực tế rằng dòng vốn mồi của Nhà nước vẫn đang phải mất quá nhiều thời gian để chuyển hóa thành khối lượng thi công trên thực địa.

Mặc dù vậy, thị trường cũng ghi nhận những tín hiệu tăng tốc mang tính cục bộ. Điển hình như trong tuần thứ hai của tháng 5, dòng vốn giải ngân bất ngờ bứt phá đạt hơn 12.100 tỷ đồng, cao gấp 1,3 lần so với tuần trước đó. Sự cải thiện này cho thấy các dự án lớn đã bắt đầu bước qua giai đoạn hoàn thiện thủ tục hành chính, giải phóng mặt bằng và lựa chọn nhà thầu để bước vào giai đoạn tháo khoán dòng tiền.

Tuy nhiên, điểm đáng quan ngại lúc này chính là sự phân hóa rõ rệt giữa các chủ thể tiêu thụ vốn. Trên bản đồ giải ngân, toàn quốc hiện chỉ ghi nhận có 8 bộ, cơ quan trung ương và 14 địa phương đạt tỷ lệ giải ngân bằng hoặc cao hơn mức bình quân chung.

Những đầu tàu giữ nhịp tốt có thể kể đến các địa phương như Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Đồng Nai, Nghệ An, Khánh Hòa; cùng các đơn vị khối trung ương như Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Công Thương và Bộ Tư pháp. Ở chiều ngược lại, có tới 27 bộ, ngành và 20 địa phương đang chạy chậm hơn mức trung bình, thậm chí không ít đơn vị vẫn ghi nhận tỷ lệ giải ngân dưới 1% hoặc chưa thể kích hoạt dòng vốn.

Hóa giải tâm lý e ngại để giải phóng năng lực hấp thụ vốn

Việc dòng vốn đầu tư công bị nghẽn lại ở nửa đầu năm không chỉ làm chậm tiến độ của các công trình hạ tầng chiến lược, mà còn gây ra tác động dây chuyền trực tiếp tới khu vực kinh tế tư nhân. Hàng loạt doanh nghiệp hoạt động trong các lĩnh vực xây dựng, vật liệu, dịch vụ logistics và công nghiệp hỗ trợ phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt việc làm, đình trệ dòng tiền do các dự án triển khai không đúng tiến độ. Khi thời gian cạn dần, nguy cơ dồn toa giải ngân vào quý cuối cùng sẽ cực kỳ nguy hiểm, dễ dẫn đến tình trạng chạy theo khối lượng mà xem nhẹ chất lượng công trình.

Đi sâu vào bản chất của những rào cản, giới chuyên môn và các doanh nghiệp xây dựng đều đồng thuận rằng, bên cạnh vướng mắc kinh điển về giá đất, giải phóng mặt bằng hay khan hiếm nguồn vật liệu san lấp, nút thắt lớn nhất lúc này chính là yếu tố con người. Sau hàng loạt cuộc thanh tra, kiểm tra và xử lý sai phạm, một bộ phận cán bộ thực thi đang rơi vào tâm lý e ngại trách nhiệm, sợ sai, dẫn đến việc xử lý hồ sơ kéo dài, quy trình hóa một cách thái quá để tìm kiếm sự an toàn cho bản thân.

Nhận định về bài toán này, TS. Cấn Văn Lực, chuyên gia kinh tế, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính - Tiền tệ Quốc gia, phân tích thẳng thắn rằng nút thắt lớn nhất hiện nay không phải là thiếu vốn, mà nằm ở khả năng hấp thụ vốn. Nếu không giải quyết dứt điểm các vướng mắc về mặt bằng và thủ tục, áp lực dồn ứ vào cuối năm sẽ rất lớn, dễ dẫn đến tình trạng quá tải thi công và kéo lùi hiệu quả đầu tư.

Chuyên gia này cũng lưu ý, với quy mô hơn 1 triệu tỷ đồng, áp lực giải ngân năm nay không còn là những con số khô khan trên báo cáo, mà đang hiện hữu rõ rệt trong từng cuộc họp tiến độ, từng công trường và gói thầu. Khi quỹ thời gian ngày càng eo hẹp, bài toán đặt ra không chỉ đơn thuần là giải ngân bao nhiêu, mà phải là giải ngân bằng cách nào để vừa kịp tiến độ, vừa đạt hiệu quả thực chất.

Để bứt phá trong giai đoạn còn lại, giải pháp căn cơ là phải thay đổi tư duy quản trị đầu tư công. Việc đơn giản hóa các thủ tục đầu tư, rút ngắn thời gian phê duyệt và tăng tính chủ động, tự chịu trách nhiệm cho các địa phương là điều bắt buộc. Song song đó, việc thiết lập một cơ chế pháp lý rõ ràng để bảo vệ những cán bộ dám nghĩ, dám làm sẽ là liều thuốc tinh thần quan trọng xóa bỏ tâm lý né tránh.

Cuối cùng, việc nâng cao chất lượng chuẩn bị dự án ngay từ khâu khảo sát ban đầu sẽ giúp hạn chế tối đa tình trạng phải điều chỉnh thiết kế, tổng mức đầu tư giữa chừng là nguyên nhân cốt lõi khiến nhiều dự án dù có sẵn tiền vẫn phải đứng im nhìn thời gian trôi qua.