Gỡ điểm nghẽn, nâng giá trị dược liệu Nghệ An

3.180 ha dược liệu nhưng chuỗi giá trị còn phân tán

Nghệ An đang có những điều kiện thuận lợi để phát triển ngành dược liệu khi sở hữu diện tích đất nông, lâm nghiệp lớn, hệ sinh thái đa dạng và nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú. Tuy nhiên, quy mô sản xuất còn nhỏ, vùng nguyên liệu phân tán, năng lực chế biến hạn chế và liên kết giữa người dân, hợp tác xã (HTX) với doanh nghiệp chưa chặt chẽ đang là những điểm nghẽn cần được tháo gỡ để nâng giá trị ngành dược liệu.

Theo số liệu đến năm 2025, tổng diện tích cây dược liệu trên địa bàn tỉnh đạt khoảng 3.180 ha, tập trung chủ yếu tại khu vực miền núi và trung du. Trong đó, gừng khoảng 988 ha, sả 842 ha, nghệ 503 ha, quế trên 500 ha, cà gai leo trên 103 ha và ngải cứu khoảng 109 ha. Ngoài các loại cây trồng chủ lực, Nghệ An còn bảo tồn, trồng thử nghiệm một số loài dược liệu quý.

Khoảng 1.450 ha trong tổng diện tích trên được tổ chức sản xuất, liên kết sản xuất thông qua HTX, tổ hợp tác (THT) và các mô hình liên kết với doanh nghiệp. Toàn tỉnh hiện có trên 40 HTX và khoảng 75 THT hoạt động trong lĩnh vực dược liệu, tập trung tại 56 xã trọng điểm, thu hút trên 600 thành viên và giải quyết việc làm cho hàng trăm lao động, nhất là tại khu vực miền núi.

Sự tham gia của các HTX và THT đang từng bước thay đổi phương thức sản xuất dược liệu ở một số địa phương. Các tổ chức này thực hiện vai trò tập hợp hộ dân, tổ chức vùng nguyên liệu, cung ứng giống và vật tư, hướng dẫn kỹ thuật, sơ chế, chế biến và kết nối tiêu thụ. Một số sản phẩm đã được chế biến, thương mại hóa và xây dựng thương hiệu.

Đáng chú ý, đến nay gần 200 dòng sản phẩm dược liệu của các HTX được chứng nhận OCOP từ 3 sao trở lên. Đây là cơ sở để các sản phẩm dược liệu tiếp tục được hoàn thiện về chất lượng, mẫu mã, thương hiệu và thị trường.

Tuy nhiên, số liệu về diện tích, số lượng HTX và sản phẩm OCOP chưa phản ánh đầy đủ khả năng hình thành một ngành dược liệu có quy mô lớn và ổn định. Phần lớn HTX vẫn có quy mô nhỏ, nguồn lực tài chính hạn chế, khó đầu tư mở rộng vùng trồng cũng như xây dựng cơ sở sơ chế, bảo quản và chế biến.

Vùng nguyên liệu hiện còn phân tán, trong khi việc xây dựng vùng trồng đạt tiêu chuẩn GACP-WHO gặp nhiều trở ngại. Liên kết giữa HTX với doanh nghiệp trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ chưa nhiều. Số doanh nghiệp có đủ năng lực dẫn dắt chuỗi, bao tiêu nguyên liệu và đầu tư chế biến sâu còn ít.

Thực tế này khiến sản xuất dược liệu tại một số địa phương vẫn mang tính tự phát, quy mô nhỏ và manh mún. Mối liên kết từ sản xuất, sơ chế, chế biến đến tiêu thụ giữa doanh nghiệp, HTX và hộ dân chưa hình thành đồng bộ.

Bên cạnh đó, vùng nguyên liệu chưa được quy hoạch cụ thể, nguồn lực đầu tư còn hạn chế; một số chính sách liên quan đất đai, tín dụng, khoa học công nghệ còn khó tiếp cận đối với các HTX và cơ sở sản xuất.

Thông tin về tiềm năng, công dụng và nhu cầu thị trường đối với từng loại cây cũng như sản phẩm dược liệu chưa đầy đủ, kịp thời. Điều này gây khó khăn cho các HTX trong việc xây dựng kế hoạch sản xuất, lựa chọn sản phẩm, phát triển thị trường và đưa hàng hóa vào các trung tâm thương mại, cơ sở điều trị.

Hướng tới vùng nguyên liệu tập trung, liên kết "5 nhà"

Từ thực tế sản xuất, 15 ý kiến của đại diện các HTX, THT, doanh nghiệp và hộ trồng, chế biến dược liệu tại Diễn đàn “Lắng nghe tiếng nói những người làm dược liệu” do Liên minh Hợp tác xã tỉnh Nghệ An phối hợp với Hội Nông dân tỉnh Nghệ An tổ chức ngày 13/8, đã tập trung vào những vấn đề từ vùng nguyên liệu đến thị trường tiêu thụ. Trong đó, việc xây dựng vùng nguyên liệu ổn định và lựa chọn những cây dược liệu có lợi thế, giá trị kinh tế cao được xác định là một trong những yêu cầu quan trọng.

Các ý kiến cũng đề cập nhu cầu hỗ trợ bảo tồn, nhân giống, cung ứng giống có nguồn gốc rõ ràng; từng bước xây dựng vùng nguyên liệu tập trung do HTX tổ chức sản xuất, hướng tới tiêu chuẩn GACP-WHO.

Cùng với vùng nguyên liệu, các vấn đề về đất đai, vốn, đầu tư máy móc, thiết bị và ứng dụng khoa học công nghệ cũng được đặt ra. Đây là những yếu tố có liên quan trực tiếp đến khả năng nâng cao chất lượng sản phẩm, tăng tỷ lệ chế biến sâu và xây dựng thương hiệu dược liệu.

Một yêu cầu khác là tăng cường liên kết giữa hộ dân, HTX và doanh nghiệp. Khi các khâu sản xuất, chế biến và tiêu thụ được tổ chức theo chuỗi, vùng nguyên liệu có đầu ra ổn định hơn, trong khi doanh nghiệp có điều kiện chủ động nguồn nguyên liệu phục vụ chế biến.

Phát triển chuỗi giá trị cũng được đặt trong định hướng nâng cao giá trị gia tăng cho sản phẩm dược liệu Nghệ An, từ xây dựng vùng nguyên liệu, sản xuất, sơ chế, chế biến đến tiêu thụ.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An Nguyễn Văn Đệ yêu cầu các sở, ngành liên quan trao đổi, làm rõ những vấn đề đặt ra trong phát triển dược liệu, đồng thời đề xuất các giải pháp hỗ trợ cơ sở, chủ thể trong xây dựng vùng nguyên liệu, đầu tư sản xuất, sơ chế, chế biến, ứng dụng khoa học công nghệ, kết nối thị trường và tiêu thụ sản phẩm.

Theo bà Võ Thị Minh Sinh, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh, Trưởng ban Chỉ đạo phát triển dược liệu tỉnh Nghệ An, phát triển dược liệu cần hướng tới 3 giá trị cốt lõi: chăm sóc sức khỏe cộng đồng; làm giàu cho người dân, gắn với sinh kế của đồng bào miền núi, gắn bó với rừng; tạo dựng ngành kinh tế xanh, bền vững, từng bước hình thành ngành công nghiệp dược liệu của tỉnh.

Để thực hiện các mục tiêu này, bà Võ Thị Minh Sinh nhấn mạnh yêu cầu tăng cường liên kết “5 nhà”, gồm nhà nông, nhà doanh nghiệp, nhà khoa học, ngân hàng và Nhà nước. Trong đó, HTX phát huy vai trò tập hợp hộ dân, tổ chức sản xuất và xây dựng vùng nguyên liệu; doanh nghiệp tham gia chế biến, tiêu thụ; nhà khoa học hỗ trợ về giống, quy trình kỹ thuật và công nghệ; ngân hàng tạo điều kiện về nguồn vốn; Nhà nước hoàn thiện cơ chế, chính sách, đầu tư hạ tầng và hỗ trợ kết nối.

Phát triển dược liệu đã được Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh xác định là một nội dung, nhiệm vụ trọng tâm trong Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XX. Ban Thường vụ Tỉnh ủy đã thành lập Ban Chỉ đạo phát triển dược liệu để tham mưu xây dựng Đề án, Nghị quyết về phát triển dược liệu giai đoạn 2026-2030.

Theo định hướng, Nghệ An hướng tới trở thành vùng trọng điểm phát triển dược liệu của khu vực Bắc Trung Bộ; hình thành các vùng nguyên liệu tập trung đối với những loài có lợi thế, giá trị cao, đồng thời bảo tồn, phát triển các loài quý, đặc hiệu.

Để nâng chất lượng sản xuất, các HTX được định hướng mở rộng quy mô, áp dụng các tiêu chuẩn GACP, VietGAP, hữu cơ; đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số, đầu tư sơ chế, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và phát triển sản phẩm OCOP dược liệu.

Cùng với đó là yêu cầu phát triển chuỗi giá trị từ nghiên cứu, sản xuất giống, xây dựng vùng nguyên liệu, sơ chế, chế biến đến tiêu thụ; tăng cường liên kết giữa HTX, doanh nghiệp, nhà khoa học và các đơn vị phân phối.