Đổi mới sáng tạo chuỗi giá trị nông nghiệp

Nhận diện những điểm nghẽn

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ sang hướng xanh và bền vững, ngành nông nghiệp Việt Nam đứng trước một nghịch lý lớn chúng ta sở hữu tài nguyên bản địa trù phú nhưng chuỗi giá trị vẫn còn nhiều đứt gãy. Đổi mới sáng tạo (ĐMST) thường bị hiểu lầm là phải làm điều gì đó xa rời thực tế hoặc quá cao siêu.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, bản chất của ĐMST trong nông nghiệp thực chất là sự kết hợp giữa cái mới, tính ứng dụng và hiệu quả kinh tế. Đó có thể chỉ là những cải tiến nhỏ trong quy trình, sự chuẩn hóa chất lượng hay tối ưu hóa chi phí để mang lại giá trị gia tăng cao hơn.

Bà Nguyễn Thị Thu - CEO Hệ sinh thái MEVI, Trưởng làng Cộng đồng Công nghệ Nông nghiệp thông minh Techfest Quốc gia cho biết, các startup nông nghiệp hiện đang thiếu kiến thức đổi mới sáng tạo (ĐMST) thực tiễn, chưa hiểu đúng bản chất ĐMST không phải là làm cái gì mới lạ.

Trong khi, ĐMST trong nông nghiệp chủ yếu là tối ưu quy trình, cải tiến nhỏ, chuẩn hóa chất lượng, giảm chi phí, có thể tóm tắt ngắn gọn: Mới + Ứng dụng + Hiệu quả kinh tế… Chính vì hiểu sai nên startup nông nghiệp đầu tư sai chỗ, không phát huy hiệu quả. Bà đã chỉ ra một số điểm nghẽn ĐMST trong chuỗi giá trị nông nghiệp.

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay chính là tư duy kinh nghiệm truyền đời. Nhiều nông dân và startup vẫn dựa hoàn toàn vào những phương thức cũ, ngại thay đổi và bỏ lỡ các giải pháp công nghệ hiện đại như cảm biến môi trường, hệ thống tưới nhỏ giọt hay AI dự báo sâu bệnh. Sự bảo thủ này dẫn đến hệ quả tất yếu là năng suất thấp nhưng chi phí sản xuất lại quá cao, khiến nông sản Việt khó lòng cạnh tranh về giá ngay cả trên sân nhà.

Bên cạnh đó, điểm nghẽn về thị trường cũng là bài toán hóc búa. Phần lớn người làm nông hiện nay vẫn đang sản xuất theo những gì mình có chứ chưa làm theo những gì thị trường cần. Việc thiếu kiến thức về các tiêu chuẩn như: VietGAP, GlobalGAP, OCOP hay kỹ năng ghi chép nhật ký điện tử và truy xuất nguồn gốc qua mã QR khiến nông sản dù ngon và sạch vẫn bị từ chối tại các hệ thống bán lẻ hiện đại.

Đặc biệt, kỹ năng kể chuyện và xây dựng thương hiệu yếu tố chiếm tới 50% giá trị sản phẩm trong du lịch nông nghiệp vẫn còn là một khái niệm xa xỉ đối với đại đa số bà con nông dân, khiến sản phẩm dù tốt vẫn khó lòng nổi bật và nâng giá trị.

Lộ trình tái cấu trúc ngành nông nghiệp xanh

Để khai thông những điểm nghẽn này, việc hình thành các hệ sinh thái hỗ trợ và thúc đẩy ứng dụng công nghệ cao là nhiệm vụ cấp bách. Sáng kiến thành lập các Trung tâm Đổi mới sáng tạo Nông nghiệp bền vững được kỳ vọng sẽ trở thành đầu mối kết nối các nguồn lực từ nhà nghiên cứu, doanh nghiệp đến cộng đồng khởi nghiệp.

Tại đây, các mô hình Hub thử nghiệm công nghệ và phòng Lab thực nghiệm sẽ giúp chuyển hóa những ý tưởng từ trang giấy thành những sản phẩm thương mại hóa có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Ông Phạm Duy - Trưởng ban kết nối đầu tư Techfest Việt Nam, đại diện Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ, Bộ KH&CN nhấn mạnh vai trò của ĐMST và ứng dụng công nghệ cao để tái cấu trúc ngành nông nghiệp theo hướng bền vững, hiệu quả và thích ứng với biến đổi khí hậu. Ứng dụng các giải pháp số vào sản xuất nông nghiệp sẽ giúp startup không chỉ nâng cao hiệu quả sản xuất, tiếp cận thị trường mà còn là giải pháp hữu hiệu cho mục tiêu tăng trưởng xanh, nông nghiệp sạch, giảm phát thải.

Giải pháp then chốt cho sản xuất nông nghiệp năm 2026 chính là đẩy mạnh đào tạo năng lực ĐMST thực tiễn. Nông dân cần được hướng dẫn cách ứng dụng công nghệ sinh học, nông nghiệp tuần hoàn và đặc biệt là chuyển đổi số.

Việc áp dụng IoT, AI, Blockchain và Big Data vào quản lý mùa vụ không chỉ giúp tự động hóa sản xuất mà còn đảm bảo tính minh bạch trong truy xuất nguồn gốc, một tấm thẻ thông hành bắt buộc để tiến vào các thị trường khó tính như EU hay Mỹ. Chuyển đổi số không còn là xu hướng mà là công cụ để startup nông nghiệp tối ưu hóa nguồn lực và giảm phát thải, hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh.

Ngoài ra, việc nâng cao giá trị sau thu hoạch thông qua công nghệ bảo quản và chế biến sâu cũng cần được ưu tiên trọng tâm. Nông sản không nên chỉ dừng lại ở xuất khẩu thô mà cần được tinh chế để nâng cao giá trị gia tăng gấp nhiều lần. Đồng thời, việc khai thác sức mạnh của thương mại điện tử và các chuỗi cung ứng số sẽ giúp xóa bỏ các tầng nấc trung gian, đưa sản phẩm trực tiếp từ trang trại đến bàn ăn của người tiêu dùng một cách nhanh chóng và hiệu quả nhất.

Đổi mới sáng tạo trong nông nghiệp năm 2026 là một cuộc cách mạng về tư duy. Khi các startup nông nghiệp biết cách gắn kết bản sắc văn hóa địa phương với công nghệ hiện đại và chiến lược thị trường bài bản, họ sẽ không chỉ tạo ra những sản phẩm chất lượng mà còn kiến tạo nên những giá trị bền vững cho cộng đồng.

Sự chung tay giữa Chính phủ, nhà đầu tư và các tổ chức hỗ trợ sẽ là bệ phóng vững chắc để nông nghiệp Việt Nam thoát khỏi vỏ bọc sản xuất nhỏ lẻ, vươn mình trở thành một mắt xích quan trọng và giàu giá trị trong chuỗi cung ứng toàn cầu.