Định hình bộ tiêu chí phân loại mới về doanh nghiệp nhà nước

Định hình bộ tiêu chí mới và tinh thần thoái vốn có trọng tâm

Quyết định số 40/2026/QĐ-TTg do Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng vừa ký ban hành đã đánh dấu một bước tiến quan trọng, mang tính đột phá trong việc hoàn thiện thể chế quản lý, đầu tư và cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Trong nhiều năm qua, quá trình sắp xếp và tái cơ cấu khối doanh nghiệp nhà nước cũng như doanh nghiệp có vốn nhà nước vẫn gặp không ít lúng túng, vướng mắc. Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ việc thiếu vắng một bộ tiêu chí phân loại đồng bộ, minh bạch và sát với thực tiễn phát triển linh hoạt của nền kinh tế hiện đại. Quyết định mới ban hành không chỉ đưa ra khung tỷ lệ nắm giữ vốn cụ thể mà còn khoanh vùng chi tiết từng ngành, lĩnh vực then chốt.

Việc xác định rõ ranh giới giữa những lĩnh vực Nhà nước cần tiếp tục nắm giữ toàn bộ, duy trì tỷ lệ chi phối hay từng bước thoái vốn chính là cơ sở pháp lý quan trọng để các cơ quan đại diện chủ sở hữu xây dựng kế hoạch cơ cấu lại một cách bài bản, khắc phục triệt để tình trạng đầu tư dàn trải và kém hiệu quả kéo dài.

Theo quy định chi tiết tại quyết định, Nhà nước sẽ tiếp tục nắm giữ 100% vốn điều lệ đối với các doanh nghiệp cung ứng sản phẩm, dịch vụ công ích thiết yếu cho xã hội, các đơn vị hoạt động trong lĩnh vực độc quyền tự nhiên, doanh nghiệp khoa học công nghệ, ứng dụng công nghệ cao, chuyển đổi số hay các đơn vị trực tiếp xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng trọng điểm, quan trọng quốc gia trong các lĩnh vực giao thông, thủy lợi, năng lượng và hạ tầng số theo Nghị định số 366/2025/NĐ-CP.

Đối với nhóm doanh nghiệp thực hiện sắp xếp và duy trì tỷ lệ vốn nhà nước từ 65% vốn điều lệ trở lên, tiêu chí phân loại tập trung vào các lĩnh vực hạ tầng hàng không, vận chuyển hàng không, quản lý khai thác bến cảng tại các cảng biển đặc biệt, khai thác khoáng sản quy mô lớn, tài chính ngân hàng, cơ khí chế tạo và các đơn vị bảo đảm nhu cầu thiết yếu cho đồng bào vùng sâu, vùng xa.

Trong khi đó, khung tỷ lệ nắm giữ từ trên 50% đến dưới 65% vốn điều lệ được áp dụng chặt chẽ cho các doanh nghiệp đầu mối nhập khẩu xăng dầu chiếm từ 30% thị phần trở lên có vai trò bình ổn thị trường, các đơn vị cung cấp dịch vụ viễn thông có tầm quan trọng đặc biệt đối với hạ tầng viễn thông quốc gia hay hoạt động tìm kiếm, thăm dò khoáng sản.

Việc lượng hóa tỷ lệ vốn đi kèm các điều kiện cụ thể như tỷ trọng doanh thu công ích đạt từ 50% trở lên trong 3 năm liên tiếp đã tạo ra hành lang kỹ trị rõ ràng, loại bỏ tính tùy tiện hay cơ chế xin cho trong quá trình tổ chức thực hiện.

Tối ưu nguồn lực quốc gia và bài toán thực thi thực chất

Ý nghĩa chiến lược lớn nhất của bộ tiêu chí phân loại lần này là tạo ra một làn sóng tối ưu hóa nguồn lực công, giúp Nhà nước chủ động rút dần khỏi những lĩnh vực mà khối tư nhân có đủ năng lực làm tốt để tập trung nguồn lực tài chính vào các trụ cột kinh tế quốc gia. Thực tế phát triển trong thời gian qua cho thấy, sự chậm chân và thiếu quyết liệt trong công tác tái cơ cấu đã khiến không ít doanh nghiệp nhà nước rơi vào tình trạng trì trệ, chưa bảo đảm cả về chất lẫn về lượng, làm giảm sức cạnh tranh chung của toàn bộ nền kinh tế.

Bằng việc phân định rõ ràng vai trò, nhiệm vụ của từng nhóm doanh nghiệp, bộ tiêu chí mới giải phóng một nguồn lực tài chính vô cùng lớn đang bị tắc nghẽn tại các ngành nghề kinh doanh thông thường không thuộc diện Nhà nước cần nắm giữ vốn chi phối. Điều này không chỉ tạo điều kiện thuận lợi cho khối kinh tế tư nhân tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng giá trị, mà còn mang lại nguồn thu ngân sách quan trọng để Nhà nước tái đầu tư vào các dự án hạ tầng chiến lược, tạo động lực lan tỏa cho tăng trưởng dài hạn.

Dù vậy, một văn bản pháp lý dù được thiết kế hoàn thiện đến đâu cũng chỉ thực sự phát huy tác dụng khi khâu tổ chức thực thi được triển khai một cách quyết liệt, nhất quán và đồng bộ. Các chuyên gia kinh tế và cộng đồng doanh nghiệp đều nhận định, thách thức lớn nhất sau khi ban hành Quyết định số 40/2026/QĐ-TTg nằm ở tinh thần chủ động, trách nhiệm của các cơ quan đại diện chủ sở hữu, người đại diện trực tiếp cũng như người đại diện phần vốn nhà nước tại các công ty cổ phần.

Việc rà soát, đánh giá toàn diện giá trị văn hóa, giá trị lịch sử, kiến trúc, giá trị thương hiệu quốc gia hay vai trò bảo đảm an ninh quốc phòng của từng doanh nghiệp đòi hỏi tính công khai, minh bạch rất cao nhằm tránh tình trạng lợi dụng chính sách gây thất thoát tài sản công.

Khi bộ tiêu chí phân loại được áp dụng một cách chuẩn xác, kết hợp với cơ chế kiểm tra và giám sát chặt chẽ trách nhiệm giải trình của người đứng đầu, công tác tái cơ cấu vốn nhà nước sẽ thực sự chuyển biến về chất, tạo ra bước đột phá mạnh mẽ cho khối doanh nghiệp nhà nước bứt phá trong giai đoạn mới.