Cuộc đua chuẩn hóa trong chuỗi cung ứng điện tử

Nấc thang mới của ngành công nghiệp tỷ đô

Sau hơn một thập kỷ bứt phá mạnh mẽ, ngành công nghiệp điện tử đã khẳng định vị thế là trụ cột xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam, đóng vai trò đầu tàu dẫn dắt toàn bộ ngành công nghiệp chế biến chế tạo. Dữ liệu thực tế ghi nhận năm 2025 là mốc mạo lịch sử khi tổng kim ngạch xuất khẩu điện tử lần đầu tiên vượt ngưỡng 164 tỷ USD, đóng góp tới hơn 30% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước.

Trong cơ cấu ấn tượng này, nhóm máy tính, sản phẩm điện tử và linh kiện chiếm tỷ trọng áp đảo với giá trị từ 107 đến 108 tỷ USD, trong khi nhóm điện thoại các loại và linh kiện mang về gần 57 tỷ USD.

Đà tăng trưởng tích cực này không dừng lại mà tiếp tục tăng tốc mạnh mẽ trong những tháng đầu năm 2026. Theo báo cáo chính thức từ Cục Thống kê, tính chung 7 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu toàn ngành điện tử đã chạm mốc 124 tỷ USD. Đáng chú ý, nhóm hàng điện tử, máy tính và linh kiện ghi nhận mức bứt phá kinh ngạc khi tăng 50,1% so với cùng kỳ năm trước, mang về hơn 85 tỷ USD; cùng lúc đó, nhóm điện thoại các loại và linh kiện cũng đạt 38,5 tỷ USD, tăng 18,6%.

Làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng và chuỗi sản xuất toàn cầu đang biến Việt Nam thành điểm đến đầu tư an toàn, an ninh và tin cậy của các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, sự hiện diện của các dòng vốn lớn cũng đồng nghĩa với việc tiêu chuẩn tham gia vào hệ sinh thái sản xuất đã bước sang một chương hoàn toàn khác.

Đánh giá về sự thay đổi này, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam Đỗ Thị Thúy Hương cho rằng, nếu như trong giai đoạn trước, các tập đoàn đa quốc gia lựa chọn địa điểm đặt nhà máy dựa trên lợi thế chi phí lao động thấp, thì hiện nay bản đồ cạnh tranh đã hoàn toàn đảo chiều.

Theo chuyên gia Đỗ Thị Thúy Hương, những yếu tố mang tính chất định hình năng lực cạnh tranh cốt lõi của doanh nghiệp điện tử hiện nay phải là năng lực công nghệ, trình độ đổi mới sáng tạo, chất lượng nguồn nhân lực, mức độ tự động hóa sản xuất và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn thực hành phát triển bền vững.

Yêu cầu đặt ra cho các doanh nghiệp Việt Nam là cần chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy gia công đơn thuần sang chủ động tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị thông qua việc gia tăng tỷ lệ nội địa hóa, chủ động đầu tư vào công nghệ lõi, đẩy mạnh hợp tác chiến lược với các tập đoàn FDI và từng bước xây dựng hệ sinh thái công nghiệp điện tử bán dẫn mang thương hiệu sản xuất tại Việt Nam. Trong tiến trình đó, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo sẽ đóng vai trò là động lực then chốt giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất lao động và tối ưu hóa vận hành.

Tấm vé thông hành xanh và áp lực chuẩn hóa dữ liệu

Sự thay đổi về lợi thế cạnh tranh không chỉ dừng lại ở dây chuyền sản xuất hay công nghệ chế tạo, mà còn mở rộng sang các nghĩa vụ minh bạch hóa dữ liệu và bảo vệ môi trường. Dưới góc nhìn từ tổ chức kiểm định quốc tế, đại diện Bureau Veritas Consumer Products Services Việt Nam Trần Ngọc Diệp, Quản lý dự án phát triển bền vững khu vực Đông Nam Á, phân tích áp lực xanh từ các xu hướng vĩ mô đang tạo ra một kỷ nguyên cạnh tranh mới.

Ở đó, các bộ tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị doanh nghiệp không còn là khuyến khích hay điểm cộng phụ trợ, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết quyết định việc doanh nghiệp có được phép gia nhập và tồn tại trong chuỗi cung ứng hay không.

Bên cạnh ba trụ cột truyền thống là giá thành cạnh tranh, chất lượng sản phẩm và tiến độ giao hàng, các tập đoàn công nghệ quốc tế hiện nay bắt buộc đối tác cung ứng phải cung cấp hệ thống dữ liệu thực hành về ESG có thể kiểm chứng độc lập. Thực tế tại các thị trường tiêu thụ khắt khe như Châu Âu cho thấy hàng loạt rào cản kỹ thuật khắt khe đang được áp dụng.

Điển hình là Quy định thiết kế sinh thái cho sản phẩm bền vững của Liên minh Châu Âu (ESPR), đòi hỏi các đơn vị sản xuất phải công khai toàn bộ dữ liệu minh bạch từ khâu lựa chọn nguyên vật liệu đầu vào, quy trình chế tạo, mức độ tiêu thụ năng lượng, lượng phát thải carbon cho đến khả năng tái chế sau khi hết vòng đời sản phẩm.

Một trong những công cụ pháp lý có tác động trực tiếp và nhanh chóng nhất chính là quy định về hộ chiếu số sản phẩm. Đây được xem như tấm giấy thông hành bắt buộc đối với các mặt hàng xuất khẩu sang thị trường Châu Âu trong thời gian tới. Hộ chiếu số đòi hỏi doanh nghiệp phải số hóa toàn bộ thông tin truy xuất nguồn gốc và năng lực tuân thủ môi trường. Đối với các doanh nghiệp phụ trợ trong nước, đây vừa là thách thức lớn nếu chậm chân chuyển đổi, vừa là cơ hội vàng để bứt phá nếu chủ động chuẩn bị từ sớm.

Theo nhận định của chuyên gia Trần Ngọc Diệp, khi phát triển xanh trở thành điều kiện tiếp cận thị trường, khả năng sẵn sàng về dữ liệu chính là điểm khác biệt giúp doanh nghiệp vươn lên dẫn đầu. Việc các tập đoàn công nghệ lớn liên tục gia tăng cam kết cắt giảm phát thải carbon đòi hỏi các nhà cung ứng phải đầu tư nghiêm túc vào công nghệ mới, tối ưu hóa mức năng lượng tiêu thụ và giảm phát thải khí nhà kính.

Chủ động đón đầu các chuẩn mực xanh và chuyển đổi số không còn là lựa chọn, mà là bước đi chiến lược để doanh nghiệp điện tử Việt Nam thoát khỏi bẫy gia công giá rẻ, khẳng định vị thế đối tác bền vững và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.