Bẫy gia công tầng đáy và cuộc thoát hiểm của ngành điện tử Việt

Thực trạng phân cực và cái bẫy gia công ở tầng đáy

Sự phân cực trong ngành điện tử Việt Nam hiện nay thể hiện rõ qua các con số thống kê về kim ngạch xuất khẩu. Ông Trần Nhật Anh, Chuyên gia ESG SGS Việt Nam, cho biết trong cấu trúc tỷ trọng xuất khẩu toàn ngành, các doanh nghiệp FDI chiếm lĩnh tới trên 90% và khối doanh nghiệp nội địa chỉ đóng góp vỏn vẹn phần còn lại. Tình trạng này phản ánh một thực tế về năng lực cạnh tranh của các đơn vị trong nước trên sân chơi toàn cầu.

Hầu hết các doanh nghiệp Việt Nam đang mắc kẹt ở phân lớp Tier 3. Đây là tầng cuối trong chuỗi cung ứng, tập trung vào các hoạt động gia công linh kiện đơn giản như làm khuôn mẫu, in ấn, sản xuất bao bì và lắp ráp. Ngay cả với đối tác lớn đã hiện diện lâu năm như Samsung, con số doanh nghiệp Việt trở thành nhà cung cấp cấp 1 (Tier 1) cũng rất khiêm tốn, chỉ khoảng 51 đơn vị.

Hoạt động sản xuất của khối nội địa hiện nay chủ yếu vẫn vận hành theo mô hình nhập khẩu linh kiện về lắp ráp rồi tái xuất khẩu. Việc thiếu hụt khả năng tự chủ nguyên vật liệu và linh kiện chiến lược khiến các doanh nghiệp dễ bị tổn thương trước những biến động của thị trường quốc tế. Sự thua thiệt về quy mô và vị thế không đơn thuần xuất phát từ thiếu vốn hay công nghệ mà nằm ở năng lực điều hành.

Bà Lê Nguyễn Duy Oanh, Phó Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ kỹ thuật và Phát triển bền vững (CSED), Sở Công Thương TP.HCM, khẳng định điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở khả năng xây dựng và duy trì một hệ thống quản trị hiệu quả. Hệ thống quản trị là yếu tố sống còn quyết định việc doanh nghiệp có thể đi xa và bền vững hay không. Nếu không sở hữu một bộ máy vận hành tối ưu để tiếp nhận và chuyển hóa các nguồn lực, doanh nghiệp sẽ đánh mất những cơ hội phát triển quan trọng ngay cả khi chúng xuất hiện.

Ở khía cạnh tuân thủ, vai trò của các tiêu chuẩn xanh và minh bạch dữ liệu chưa được coi trọng đúng mức tại nhiều đơn vị. Các mảng công việc thiết yếu như quản trị dữ liệu và khả năng truy xuất nguồn gốc thường bị xem nhẹ, không nhận được sự đầu tư tương xứng. Thực trạng dữ liệu rời rạc khiến ban lãnh đạo lúng túng trong việc liên kết các thông tin về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) thành một hệ thống hoàn chỉnh. Điều này tạo ra một rào cản vô hình nhưng vững chắc, ngăn cản doanh nghiệp tiến sâu vào các mắt xích giá trị cao.

Điểm sáng từ năng lực trí tuệ Việt

Giai đoạn hiện nay, các tập đoàn đa quốc gia đã thay đổi tiêu chuẩn lựa chọn đối tác. Nhiều doanh nghiệp sở hữu hệ thống sản xuất tiên tiến nhưng vẫn bị hạn chế quyền tham gia chuỗi cung ứng vì chưa tuân thủ tốt quy trình quản lý chất độc hại. Việc xây dựng hệ thống quản lý theo các tiêu chuẩn như QC 080000 đã trở thành tấm vé thông hành bắt buộc thay vì là lựa chọn tự nguyện. Yêu cầu minh bạch và truy xuất nguồn gốc sâu sát từ khâu nguyên liệu thô đang tạo ra gánh nặng chi phí lớn.

Doanh nghiệp sẽ bị loại khỏi danh sách nhà cung cấp của các ông lớn như Apple, Samsung hay LG nếu không vượt qua được các cuộc đánh giá riêng biệt về quản lý hóa chất và phát thải. Đồng thời, lợi thế về chi phí nhân công rẻ của Việt Nam đang dần biến mất khi các quốc gia như Bangladesh hay Campuchia đang trở thành những đối thủ cạnh tranh trực tiếp nhờ mức thù lao lao động thấp hơn.

Nếu không thể nâng cấp năng lực quản trị để tối ưu hóa chi phí vận hành và tăng giá trị chất xám, doanh nghiệp Việt sẽ đối mặt với nguy cơ bị đào thải kép từ cả tiêu chuẩn kỹ thuật lẫn áp lực giá thành.

Mặc dù tồn tại nhiều điểm nghẽn, tiềm năng của người lao động trong nước vẫn là một điểm sáng đáng ghi nhận. Bà Công Tằng Tôn Nữ Thùy Trang, Tổng Giám đốc ITO Việt Nam, đưa ra minh chứng về một đội ngũ 100% nhân sự vận hành và quản lý là người Việt Nam đã làm chủ hoàn toàn các khâu từ nghiên cứu, thiết kế đến chế tạo máy móc tự động hóa. Các thiết bị công nghệ do chính kỹ sư Việt thiết kế hiện đã được đưa vào vận hành tại nhà máy của những thương hiệu smartphone hàng đầu thế giới ở nhóm Top 1 và Top 2.

Đây là phân khúc mang lại giá trị gia tăng cao hơn gấp nhiều lần so với việc lắp ráp đơn thuần. Điều này chứng tỏ người Việt có đủ khả năng thoát khỏi cái bẫy gia công nếu được đặt trong một môi trường quản trị và đào tạo đúng hướng. Sự thành công của các mô hình này cho thấy năng lực trí tuệ là vũ khí quan trọng để doanh nghiệp nội địa tự định vị lại vai trò của mình trong bản đồ điện tử toàn cầu.

Để phá vỡ những rào cản hiện hữu, các chuyên gia đề xuất những hướng đi cụ thể. Thành phố Hồ Chí Minh đang tích cực phối hợp với các tập đoàn như Samsung, Toyota để hỗ trợ doanh nghiệp cải tiến quy trình và xây dựng nhà máy thông minh. Việc số hóa và tự động hóa quản trị sẽ giúp giảm thiểu sai sót và đáp ứng yêu cầu dữ liệu thời gian thực từ phía khách hàng phương Tây.

Về phía chính sách, Chính phủ đã ban hành Quyết định số 929/QĐ-TTg ngày 25/5/2026 phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026 - 2035. Đây là khung pháp lý quan trọng nhằm nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và thúc đẩy liên kết cụm ngành, tạo hệ sinh thái sản xuất vững chắc cho doanh nghiệp điện tử bước vào đường đua mới.