Xác định rõ tiêu chí ưu đãi thuế cho ngành điện tử

Ưu đãi phải gắn liền với đổi mới sáng tạo

Trong nhiều năm qua, Việt Nam là thỏi nam châm thu hút các tập đoàn điện tử hàng đầu thế giới, nhờ vào chính sách ưu đãi thuế hấp dẫn thường ở mức thuế suất ưu đãi 10-15% thay vì mức chuẩn 20%, cùng với chi phí nhân công thấp và vị trí địa lý thuận lợi. Tuy nhiên, một thực tế đáng lo ngại là tỷ lệ đóng góp của R&D trong tổng giá trị sản xuất vẫn còn khiêm tốn.

Mức chi R&D trung bình của các doanh nghiệp FDI trong ngành điện tử tại Việt Nam chỉ đạt khoảng 1-1,5% tổng doanh thu thuần, thấp hơn nhiều so với mức trung bình tại các quốc gia lân cận và cạnh tranh như Hàn Quốc (4,8% GDP) hay Singapore (2,2% GDP). Đây chính là lý do khiến Việt Nam dễ bị mắc kẹt ở khâu lắp ráp, gia công, với giá trị gia tăng (VA) nội địa thấp.

Dự thảo Thông tư đã mạnh dạn đưa ra yêu cầu đột phá là tổng chi cho hoạt động R&D, phát triển công nghệ phải đạt tối thiểu 3% doanh thu thuần bình quân trong ba năm liền kề.

Đây là một tiêu chí mang tính sàng lọc cao, buộc doanh nghiệp phải tái đầu tư nghiêm túc vào đổi mới sáng tạo nếu muốn tiếp tục hưởng ưu đãi. Tiêu chí này, cùng với việc doanh thu từ sản xuất điện tử phải chiếm ít nhất 70% tổng doanh thu, đảm bảo rằng ưu đãi được trao đúng đối tượng thực sự tập trung vào ngành công nghệ cao.

Khẳng định vai trò của chất xám

Tiêu chí về nhân lực R&D cũng phản ánh rõ định hướng chiến lược với việc dự thảo yêu cầu doanh nghiệp lớn phải có bộ phận R&D với ít nhất 10 nhân lực trình độ đại học trở lên, trong đó tối thiểu 5 người là công dân Việt Nam. Mặc dù đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) có yêu cầu thấp hơn (tối thiểu 3 nhân lực đại học), quy định này vẫn là bước tiến quan trọng.

Sự nhấn mạnh vào việc phải có công dân Việt Nam trong bộ phận R&D không chỉ là tạo cơ hội việc làm mà là nhằm thúc đẩy chuyển giao kiến thức và hình thành đội ngũ chuyên gia công nghệ cao trong nước.

Việt Nam đang hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ lao động có trình độ đại học trở lên trong ngành công nghệ cao. Sự tham gia bắt buộc này sẽ giúp các kỹ sư Việt Nam tiếp cận trực tiếp với công nghệ lõi, dần giảm tỷ lệ chảy máu chất xám ra nước ngoài hoặc bị giới hạn ở các khâu lao động phổ thông.

Điểm đáng chú ý nhất trong Dự thảo là "cơ chế ngoại lệ" dành cho doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trong trường hợp họ không đáp ứng đủ tiêu chí R&D và chi phí đầu tư. Cơ chế này được thiết kế nhằm phục vụ một mục tiêu chiến lược khác: kích hoạt sự lan tỏa và kết nối chuỗi giá trị.

Doanh nghiệp FDI vẫn được xem xét ưu đãi nếu thỏa mãn một trong hai điều kiện bổ sung là thực hiện chuyển giao công nghệ cho ít nhất một doanh nghiệp Việt Nam. Kéo doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi giá trị với tiêu chí định lượng rõ ràng: 20% đến 30% số doanh nghiệp trong chuỗi là doanh nghiệp Việt Nam; ít nhất 20% giá thành sản phẩm phải được tạo ra bởi các doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi.

Với tiêu chí 20% giá thành sản phẩm phải do doanh nghiệp nội địa tạo ra, Chính phủ đang đặt ra một chỉ tiêu cụ thể, buộc các nhà đầu tư nước ngoài phải tìm kiếm và hợp tác với các nhà cung cấp linh kiện, vật tư, và dịch vụ trong nước.

Việc siết chặt tiêu chí ưu đãi thuế cho doanh nghiệp sản xuất thiết bị điện tử là một bước đi cần thiết với thông điệp không còn chỉ tìm kiếm lượng vốn đầu tư, mà là chất lượng của vốn đầu tư. Thay vì trợ cấp cho gia công đơn thuần, chính sách mới hướng đến việc bồi đắp năng lực R&D nội sinh, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và củng cố liên kết giữa FDI và doanh nghiệp nội địa.

Tuy nhiên, để chính sách này phát huy hiệu quả, cần có cơ chế giám sát minh bạch, cụ thể hóa các định nghĩa về chuyển giao công nghệ và tạo ra giá thành sản phẩm để tránh tình trạng hợp thức hóa hoặc khai báo không trung thực.

Việc chuyển mình sang mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo là một hành trình dài và dự thảo Thông tư này chính là một trong những cột mốc đầu tiên, đầy tham vọng trên hành trình đó.