Xuất nhập khẩu trong cuộc đua nâng hạng giá trị

Tín hiệu tích cực từ những con số

Bước vào những ngày đầu tiên của năm 2026, dòng chảy thương mại của Việt Nam đã nhanh chóng thiết lập một nhịp độ hối hả, nối tiếp sự thăng hoa của năm cũ. Theo số liệu từ Cục Hải quan, chỉ trong nửa đầu tháng 1/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước đã đạt 39,3 tỷ USD.

Mặc dù, cán cân thương mại tạm thời thâm hụt 3,3 tỷ USD, nhưng giới phân tích nhìn nhận đây là một hiện tượng tích cực. Sự gia tăng nhập khẩu chủ yếu nằm ở nhóm nguyên liệu, máy móc thiết bị phục vụ sản xuất, cho thấy các nhà máy đang hoạt động hết công suất để đáp ứng các đơn hàng mới ngay từ đầu quý I.

Ở chiều xuất khẩu, kim ngạch 18 tỷ USD tiếp tục được dẫn dắt bởi những trụ cột công nghệ cao. Nhóm hàng máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện dẫn đầu với hơn 4,2 tỷ USD, theo sau là máy móc thiết bị và điện thoại.

Đáng chú ý, các ngành hàng truyền thống như da giày và dệt may cũng ghi nhận sự hồi sinh mạnh mẽ. Bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó chủ tịch Hiệp hội Da giày - Túi xách Việt Nam, khẳng định nhiều doanh nghiệp trong ngành đã kín đơn hàng đến hết quý II/2026. Sự phục hồi sức mua từ Mỹ và Châu Âu, kết hợp với làn sóng dịch chuyển đơn hàng từ các quốc gia lân cận, đang tạo ra một vận hội lớn cho hàng hóa Việt Nam.

Nhìn lại lịch sử, kể từ khi gia nhập WTO vào năm 2007 với con số 100 tỷ USD, quy mô thương mại của Việt Nam đã tăng trưởng thần tốc hơn 9 lần trong vòng chưa đầy hai thập kỷ. Với mốc 930 tỷ USD vừa xác lập vào cuối năm 2025, mục tiêu cán mốc 1.000 tỷ USD trong năm 2026 không còn là một giấc mơ xa vời mà đã trở thành khả năng hiện hữu.

Hiện nay, Việt Nam tự hào đứng trong nhóm 25 nền kinh tế có trị giá xuất nhập khẩu lớn nhất thế giới, xếp vị trí 21 về xuất khẩu và 20 về nhập khẩu toàn cầu. Vị thế xuất siêu ổn định trong 10 năm liên tiếp là minh chứng cho năng lực sản xuất và độ mở ngày càng rộng của nền kinh tế với hơn 230 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Thách thức từ luật chơi mới

Dù bức tranh tổng thể mang sắc thái lạc quan, nhưng hoạt động xuất nhập khẩu năm 2026 vẫn đang đứng trước những gọng kìm thách thức về chiều sâu. Một thực tế không thể phủ nhận là sự phụ thuộc lớn vào khu vực doanh nghiệp FDI, vốn chiếm gần 78% tổng kim ngạch xuất khẩu.

Doanh nghiệp trong nước vẫn chưa tham gia sâu vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao, dẫn đến tình trạng nền sản xuất dễ bị tổn thương trước các cú sốc cung ứng toàn cầu. Việc nhập khẩu gần 8 tỷ USD linh kiện điện tử trong nửa đầu tháng 1 là minh chứng cho thấy chúng ta vẫn đang ở giai đoạn gia công và lắp ráp chiếm tỷ trọng lớn.

Bên cạnh đó, từ năm 2026, luật chơi thương mại quốc tế đang thay đổi theo hướng khắt khe hơn bao giờ hết. Thuế quan không còn là rào cản duy nhất, thay vào đó là các tiêu chuẩn xanh và minh bạch. Liên minh Châu Âu bắt đầu triển khai mạnh mẽ Cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM) và các quy định chống phá rừng, trong khi Hoa Kỳ siết chặt giám sát nguồn gốc chuỗi cung ứng.

Những yêu cầu này làm gia tăng chi phí tuân thủ, buộc doanh nghiệp phải đầu tư bài bản vào công nghệ sản xuất sạch và truy xuất nguồn gốc nếu không muốn bị loại khỏi cuộc chơi. Chỉ một sai sót nhỏ trong kiểm định cũng có thể khiến hiệu quả đơn hàng sụt giảm từ 10% đến 15%.

Để giữ vững vị thế và chạm tới cột mốc 1.000 tỷ USD một cách bền vững, bài toán đặt ra cho năm 2026 là phải tái cấu trúc thị trường và nâng hạng chuỗi giá trị. Theo ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, đã đến lúc phải giảm dần xuất khẩu thô và tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến sâu.

Doanh nghiệp Việt không thể mãi dựa vào lợi thế nhân công giá rẻ hay các ưu đãi thuế quan từ các hiệp định thương mại tự do. Thay vào đó, sự chủ động mở rộng không gian thị trường và đa dạng hóa đối tác sẽ là chìa khóa để phân tán rủi ro địa chính trị.

Sự chuyển mình này đã bắt đầu nhen nhóm ở một số ngành hàng. Như trong ngành cà phê, cơ hội trong năm 2026 được nhận định sẽ dành cho những đơn vị đầu tư bài bản vào vùng nguyên liệu và quản trị theo chuẩn mực quốc tế. Việc nâng cao năng lực nội sinh, thúc đẩy kết nối giữa doanh nghiệp trong nước và khối FDI sẽ tạo ra một hệ sinh thái sản xuất vững chắc hơn.

Năm 2026 không chỉ là cuộc đua về những con số tỷ USD mà còn là cuộc sát hạch về bản lĩnh và khả năng thích nghi của thương hiệu Việt trên hành trình vươn tầm quốc tế, đóng góp thiết thực vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.