Xuất khẩu Việt Nam bước sang một chương mới từ kỷ lục về lượng sang khẳng định về chất, từ hàng hóa thuần túy sang câu chuyện thương hiệu quốc gia đầy tự hào.
Giới hạn của mô hình tăng trưởng chiều rộng
Trong nhiều thập kỷ qua, Việt Nam đã viết nên một kỳ tích về xuất khẩu, biến một nền kinh tế bế quan tỏa cảng thành một trong những mắt xích quan trọng nhất của chuỗi cung ứng toàn cầu. Từ những mặt hàng nông sản thô sơ như hạt gạo, con tôm đến những sản phẩm công nghệ cao như điện thoại thông minh và linh kiện điện tử, dấu chân của hàng hóa Việt đã hiện diện tại hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ.
Trong nhiều thập kỷ qua, Việt Nam đã viết nên một kỳ tích về xuất khẩu, biến một nền kinh tế bế quan tỏa cảng thành một trong những mắt xích quan trọng nhất của chuỗi cung ứng toàn cầu.
Năm 2025 vừa qua, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của nước ta đã chạm những cột mốc kỷ lục, củng cố vị thế trong nhóm 20 nền kinh tế có quy mô thương mại lớn nhất thế giới.
Tuy nhiên, nhìn sâu vào bản chất của những con số tăng trưởng ấn tượng ấy, chúng ta nhận thấy mô hình phát triển dựa trên chiều rộng đang dần chạm tới ngưỡng giới hạn. Tại các vùng nguyên liệu trọng điểm như Tây Nguyên hay Đồng bằng sông Cửu Long, diện tích canh tác gần như đã được khai thác tối đa. Những siêu trang trại hồ tiêu, cà phê, sầu riêng từng là niềm tự hào về khả năng cải tạo tự nhiên của người nông dân giờ đây đang đối mặt với bài toán về biến đổi khí hậu và sự suy kiệt tài nguyên.
Nghịch lý lớn nhất nằm ở chỗ dù sản lượng xuất khẩu nằm trong tốp đầu thế giới, nhưng quyền định giá và giá trị gia tăng giữ lại trong nước vẫn còn khiêm tốn. Theo các chuyên gia kinh tế, có tới 70% đến 80% nông sản xuất khẩu của Việt Nam vẫn ở dạng thô hoặc sơ chế, dẫn đến việc thương hiệu Việt thường bị mờ nhạt hoặc phải núp bóng dưới nhãn mác của các nhà phân phối quốc tế.
Nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Lê Minh Hoan từng trăn trở rằng nếu chỉ nhìn vào sản lượng, chúng ta mới chỉ khai phá tầng thấp nhất của chuỗi giá trị. Khi lợi thế về nhân công giá rẻ dần mất đi và rào cản xanh từ các thị trường khó tính như EU, Hoa Kỳ dựng lên ngày càng cao, việc tiếp tục chạy theo số lượng không còn là lựa chọn khôn ngoan.
Hành trình khai phá miền giá trị mới
Bước sang giai đoạn 2026, tư duy xuất khẩu của Việt Nam cần một cuộc cách mạng thực sự để tiến vào miền giá trị mới. Đây không còn là câu chuyện về việc làm sao để bán được nhiều hơn, mà là làm sao để bán được đắt hơn và bền vững hơn. Sự khác biệt căn bản giữa một quốc gia xuất khẩu hàng hóa và một quốc gia kinh doanh thương hiệu nằm ở khả năng kiểm soát câu chuyện sản phẩm.
Bước sang giai đoạn 2026, tư duy xuất khẩu của Việt Nam cần một cuộc cách mạng thực sự để tiến vào miền giá trị mới
Các tập đoàn khổng lồ như Samsung, Apple hay Toyota không chỉ bán những thiết bị hữu hình, họ bán niềm tin, phong cách sống và những giá trị văn hóa vô hình nhưng có sức mạnh chiếm lĩnh thị trường tuyệt đối.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển dịch mạnh mẽ từ sản xuất theo khả năng sang sản xuất theo nhu cầu thị trường. Miền giá trị mới chính là nơi mà sản phẩm không còn là vật phẩm vô tri, mà trở thành thương phẩm mang đậm dấu ấn sáng tạo và trách nhiệm.
Ông Lê Minh Hoan nhấn mạnh, việc biến sản phẩm thành thương phẩm đòi hỏi chúng ta phải kể câu chuyện về vùng nguyên liệu, về tính bản địa và sự tử tế trong quy trình sản xuất bằng ngôn ngữ toàn cầu. Một bao gạo không chỉ là tinh bột, đó là kết tinh của phù sa sông Mekong và sự cần mẫn của người nông dân trong mô hình giảm phát thải. Một chiếc áo không chỉ là vải vóc, đó là cam kết về kinh tế tuần hoàn và quyền lợi người lao động.
Các số liệu từ báo cáo thường niên về thương hiệu quốc gia cho thấy, những doanh nghiệp đầu tư bài bản vào thiết kế, nghiên cứu thị trường và bảo hộ sở hữu trí tuệ thường có biên lợi nhuận cao hơn từ 20% đến 30% so với các đơn vị gia công thuần túy.
Hiện nay, nhiều doanh nghiệp nội địa trong lĩnh vực thực phẩm chế biến sâu và công nghệ phần mềm đã bắt đầu khẳng định được tên tuổi riêng trên sàn quốc tế. Họ không còn chấp nhận thân phận làm thuê trong chuỗi giá trị mà đã tự tin đứng tên trên bao bì sản phẩm, trực tiếp đối thoại với người tiêu dùng toàn cầu.
Ở tầng sâu hơn, việc xây dựng thương hiệu xuất khẩu chính là cách gia tăng sức mạnh mềm quốc gia. Khi một sản phẩm Made in Vietnam được thế giới đón nhận vì chất lượng vượt trội và giá trị nhân văn, nó sẽ tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực đến ngành du lịch, thu hút đầu tư và nâng tầm vị thế dân tộc.
Hành trình tiến vào miền giá trị mới đầy thách thức nhưng là con đường tất yếu để Việt Nam thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình, thực hiện khát vọng trở thành quốc gia phát triển vào giữa thế kỷ này.
Đã đến lúc chúng ta ngưng tự hào về những con số tấn, tạ, yến mà bắt đầu tự hào về những giá trị văn hóa, công nghệ được kết tinh trong từng đơn hàng xuất khẩu. Đó chính là chìa khóa để hàng hóa Việt Nam không chỉ đi xa hơn về mặt địa lý, mà còn ở lại lâu bền hơn trong tâm trí người tiêu dùng thế giới.
Các chuyên gia và nhà quản lý cho rằng, trong bối cảnh sầu riêng đang có lợi thế về diện tích và giá trị xuất khẩu, để phát triển bền vững và ổn định lâu dài cần siết chặt chuẩn mã số vùng trồng, đồng thời tăng cường liên kết xuất khẩu.
Trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng toàn cầu ngày càng ưu tiên chất lượng, tính bền vững và khả năng truy xuất nguồn gốc, nhiều quốc gia Đông Nam Á đang điều chỉnh chiến lược xuất khẩu rau quả theo hướng bài bản hơn.
Triển vọng xuất khẩu năm 2026 được đánh giá rất tích cực nhưng đi kèm áp lực tái cơ cấu, do đó, chuyển đổi từ chiều rộng sang chiều sâu là chìa khóa để gia tăng giá trị.
Năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu ngành hồ tiêu Việt Nam vượt ngưỡng 1,66 tỷ USD, mức cao nhất kể từ khi mặt hàng này tham gia sâu vào chuỗi thương mại toàn cầu.
