Sản xuất công nghiệp và xuất khẩu tiếp tục tăng trưởng trong 9 tháng đầu năm 2026, tạo nền tảng cho hoạt động kinh doanh những tháng cuối năm. Tuy nhiên, tỷ trọng lớn của khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong xuất khẩu, mức nhập siêu còn cao và tỷ lệ nội địa hóa thấp ở một số ngành cho thấy yêu cầu nâng cao năng lực doanh nghiệp trong nước vẫn rất cấp thiết.
Sản xuất công nghiệp và xuất khẩu duy trì đà tăng
Tại họp báo thường kỳ quý III/2026 ngày 7/10, Bộ Công Thương cho biết chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP) tháng 9 tăng 16,65% so với cùng kỳ năm trước và tăng 3,26% so với tháng trước. Tính chung 9 tháng, IIP tăng 12,33%, trong đó công nghiệp chế biến, chế tạo tăng 12,93%, tiếp tục giữ vai trò động lực chính của sản xuất công nghiệp.
Thị trường trong nước cũng duy trì sức tăng trưởng tích cực. Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng 9 tháng đạt 5.925,7 nghìn tỷ đồng, tăng 13,4% so với cùng kỳ. Kết quả này tạo thêm dư địa tiêu thụ cho doanh nghiệp, nhất là trong giai đoạn nhu cầu thường tăng cao vào dịp cuối năm và Tết Nguyên đán.
Xuất khẩu tiếp tục là điểm sáng khi kim ngạch 9 tháng tăng 24,5%; riêng tháng 9 tăng 39,1%, đạt mức cao nhất từ đầu năm. Tuy nhiên, khu vực FDI chiếm 80,6% tổng kim ngạch xuất khẩu và tăng 29,2%, trong khi khu vực doanh nghiệp trong nước tăng 8,1%. Tăng trưởng xuất khẩu tập trung chủ yếu ở nhóm điện tử, máy móc và thiết bị.
Sự chênh lệch về tốc độ tăng trưởng cho thấy doanh nghiệp trong nước vẫn cần nâng cao năng lực sản xuất, khả năng tham gia chuỗi cung ứng và sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Theo thông tin tại họp báo, gần một nửa giá trị hàng xuất khẩu vẫn là giá trị gia tăng từ nước ngoài. Tỷ lệ nội địa hóa của ngành cơ khí chế tạo mới đạt 25-30%, còn ô tô con đạt 15-20%.
Những hạn chế này đặt ra yêu cầu phát triển công nghiệp theo chiều sâu, tăng khả năng cung ứng nguyên liệu, linh kiện và sản phẩm trung gian trong nước. Nếu năng lực sản xuất nội địa không được cải thiện tương xứng, tăng trưởng xuất khẩu có thể tiếp tục đi kèm nhu cầu nhập khẩu lớn, làm giảm khả năng giữ lại giá trị gia tăng trong nền kinh tế.
Bộ Công Thương định hướng phát triển công nghiệp theo hướng làm chủ có chọn lọc các khâu tạo giá trị gia tăng cao và bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng. Các giải pháp được đề cập gồm sử dụng những dự án hạ tầng chiến lược và hoạt động mua sắm công để tạo thị trường cho doanh nghiệp trong nước; gắn thu hút FDI với chuyển giao công nghệ, nghiên cứu phát triển và phát triển nhà cung ứng Việt Nam; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ về công nghệ, vốn dài hạn và nhân lực.
Mục tiêu đến năm 2030 là đưa tỷ lệ nội địa hóa bình quân của các ngành công nghiệp chủ lực lên 40-45%. Để đạt mục tiêu này, doanh nghiệp cần nâng cao chất lượng sản phẩm, năng lực quản trị và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn của đối tác, qua đó từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất.
Kiểm soát nhập siêu, tháo gỡ điểm nghẽn cho doanh nghiệp
Cùng với đà tăng của xuất khẩu, nhập khẩu 9 tháng đầu năm tăng 36,7%, cao hơn tốc độ tăng xuất khẩu. Khoảng 90,5% kim ngạch nhập khẩu là máy móc, thiết bị, nguyên nhiên vật liệu phục vụ sản xuất trong nước và gia công hàng xuất khẩu. Điều này phản ánh nhu cầu đầu vào của hoạt động sản xuất, đồng thời cho thấy nền kinh tế vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung từ bên ngoài.
Theo số liệu được Bộ Công Thương thông tin tại họp báo, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 9 tháng đạt 888 tỷ USD, cán cân thương mại nhập siêu 19,4 tỷ USD. Riêng tháng 9, Việt Nam xuất siêu 1,27 tỷ USD. Bộ Công Thương kỳ vọng nhập siêu cả năm 2026 có thể giảm xuống dưới 10 tỷ USD nếu hoạt động xuất khẩu duy trì thuận lợi trong những tháng cuối năm.
Để thực hiện mục tiêu này, Bộ Công Thương định hướng điều hành nhập khẩu theo hướng hiệu quả và bền vững, khai thác các hiệp định thương mại tự do đã ký kết, mở rộng thị trường và hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh. Công tác cảnh báo sớm về rào cản kỹ thuật, biện pháp phòng vệ thương mại, tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc và quy tắc xuất xứ cũng được xác định là nhiệm vụ trọng tâm.
Đối với doanh nghiệp, khả năng tiếp cận thông tin thị trường và đáp ứng quy định của nước nhập khẩu sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí, tiến độ giao hàng và khả năng duy trì đơn hàng. Doanh nghiệp cần chủ động rà soát nguồn nguyên liệu, minh bạch chuỗi cung ứng và nâng cao chất lượng sản phẩm để giảm rủi ro khi thị trường xuất khẩu thay đổi yêu cầu.
Trong quý IV/2026, Bộ Công Thương sẽ tập trung tháo gỡ khó khăn về đơn hàng, nguyên vật liệu, đẩy nhanh tiến độ các dự án công nghiệp có khả năng bổ sung sản lượng mới và bảo đảm an ninh năng lượng. Các chương trình kích cầu tiêu dùng, kết nối cung cầu, phát triển thương mại điện tử và cải cách thủ tục hành chính cũng được triển khai nhằm hỗ trợ hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Với doanh nghiệp, giai đoạn cuối năm đòi hỏi kế hoạch sản xuất và nhập khẩu phải bám sát nhu cầu thị trường, đồng thời kiểm soát tốt chi phí và hàng tồn kho. Về dài hạn, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng giá trị gia tăng trong nước sẽ là những yếu tố quan trọng để duy trì tăng trưởng xuất khẩu và củng cố sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Các chuyên gia và nhà quản lý cho rằng, trong bối cảnh sầu riêng đang có lợi thế về diện tích và giá trị xuất khẩu, để phát triển bền vững và ổn định lâu dài cần siết chặt chuẩn mã số vùng trồng, đồng thời tăng cường liên kết xuất khẩu.
Trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng toàn cầu ngày càng ưu tiên chất lượng, tính bền vững và khả năng truy xuất nguồn gốc, nhiều quốc gia Đông Nam Á đang điều chỉnh chiến lược xuất khẩu rau quả theo hướng bài bản hơn.
Triển vọng xuất khẩu năm 2026 được đánh giá rất tích cực nhưng đi kèm áp lực tái cơ cấu, do đó, chuyển đổi từ chiều rộng sang chiều sâu là chìa khóa để gia tăng giá trị.
Năm 2025 đánh dấu một cột mốc đáng chú ý trong quan hệ thương mại Việt Nam – Nhật Bản khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hai chiều vượt ngưỡng 50 tỷ USD.
