Xuất khẩu điều tăng trưởng ổn định nhưng đối mặt thách thức dài hạn

Xuất khẩu điều trước cấu trúc thị trường dịch chuyển

Trong 3 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu hạt điều của Việt Nam đạt 125,5 nghìn tấn, tương đương 860,62 triệu USD, tăng lần lượt 2,8% về lượng và 2,6% về trị giá so với cùng kỳ năm 2025. Đây là mức tăng không quá đột biến nhưng cho thấy sự ổn định của ngành trong bối cảnh thương mại nông sản toàn cầu còn nhiều biến động.

Xét theo diễn biến từng tháng, hoạt động xuất khẩu có sự dao động đáng kể. Riêng tháng 3/2026 ghi nhận mức tăng trưởng mạnh so với tháng 2, với mức tăng hơn 108% cả về lượng và trị giá, phản ánh yếu tố mùa vụ và tiến độ giao hàng được đẩy nhanh trong giai đoạn cao điểm. Tuy nhiên, nếu so với cùng kỳ năm trước, kim ngạch tháng 3 lại giảm gần 10%, cho thấy xu hướng tăng trưởng chưa thực sự bền vững.

Giá xuất khẩu bình quân trong quý đạt 6.858 USD/tấn, giảm nhẹ 0,1% so với cùng kỳ. Biên độ giảm không lớn, song phản ánh áp lực cạnh tranh về giá trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu không thiếu hụt.

Cơ cấu xuất khẩu đang có sự tái cân bằng theo hướng giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Hoa Kỳ tiếp tục là đối tác lớn nhất, với sản lượng đạt 32,8 nghìn tấn (tăng 13,6%) và kim ngạch 221,17 triệu USD (tăng 12,2%). Đáng chú ý, thị phần hạt điều Việt Nam tại thị trường này tăng từ 88,19% lên 88,68% chỉ trong 2 tháng đầu năm, cho thấy vị thế gần như áp đảo.

Ngược lại, xuất khẩu sang Trung Quốc giảm mạnh, chỉ đạt 14,6 nghìn tấn, giảm 16% về lượng và 6,2% về trị giá. Sự sụt giảm này không chỉ phản ánh yếu tố cầu thị trường mà còn cho thấy chiến lược chủ động đa dạng hóa thị trường của doanh nghiệp Việt Nam nhằm giảm thiểu rủi ro.

Bù lại, nhiều thị trường khác ghi nhận tăng trưởng ấn tượng, như Thái Lan tăng 65,5%, Canada tăng 52,0%, Tây Ban Nha tăng 34,6% và Đức tăng 26,1% về lượng. Xu hướng này cho thấy ngành điều đang từng bước mở rộng không gian thị trường, giảm sự lệ thuộc vào các điểm đến truyền thống.

Ở phía cung, nguồn nguyên liệu trong nước không hoàn toàn thuận lợi. Dù tháng 3 là cao điểm thu hoạch, năng suất tại một số vùng lại sụt giảm nhẹ do thời tiết bất thường. Trong khi đó, giá điều thô nhập khẩu về nhà máy vẫn duy trì ở mức cao, phổ biến trên 40.000 đồng/kg, bất chấp giá sàn tại một số quốc gia Tây Phi có xu hướng giảm. Nguyên nhân chủ yếu đến từ chi phí logistics gia tăng và cạnh tranh thu mua nguyên liệu chất lượng cao.

Áp lực tiêu chuẩn và xu hướng tiêu dùng tái định hình ngành

Nếu như các yếu tố thị trường và chi phí đầu vào tạo áp lực ngắn hạn, thì những thay đổi về tiêu chuẩn và hành vi tiêu dùng đang định hình lại cấu trúc dài hạn của ngành điều.

Tại các thị trường nhập khẩu lớn, đặc biệt là Hoa Kỳ, các quy định về an toàn thực phẩm ngày càng khắt khe. Cơ quan quản lý đang tăng cường kiểm soát vi sinh như Salmonella, Listeria, đồng thời triển khai lộ trình kiểm soát kim loại nặng và vi nhựa. Song song, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc theo chuẩn kỹ thuật số buộc doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống dữ liệu xuyên suốt chuỗi cung ứng, với khả năng truy xuất trong vòng 24 giờ.

Những tiêu chuẩn này không chỉ là rào cản kỹ thuật mà còn là yếu tố sàng lọc thị trường, tạo lợi thế cho các doanh nghiệp có năng lực quản trị và đầu tư bài bản.

Ở chiều cầu, xu hướng tiêu dùng toàn cầu đang dịch chuyển mạnh sang các sản phẩm “sạch” và có nguồn gốc thực vật. Nhu cầu đối với các sản phẩm như sữa hạt điều, bơ hạt điều tăng nhanh, đặc biệt trong nhóm người tiêu dùng trẻ. Điều này kéo theo sự gia tăng nhu cầu đối với các dòng nguyên liệu phục vụ chế biến sâu, thay vì chỉ tiêu thụ hạt thô truyền thống.

Thị trường cũng ghi nhận sự phân hóa rõ rệt theo giá trị. Các sản phẩm chế biến sẵn, đóng gói tiện lợi và có thương hiệu ngày càng được ưa chuộng, trong khi phân khúc hạt thô có xu hướng chịu áp lực cạnh tranh lớn hơn. Ngay cả trong phân khúc cao cấp, các dòng hạt kích cỡ lớn vẫn duy trì vị thế ổn định, đặc biệt trong các dịp tiêu dùng đặc thù.

Trong bối cảnh đó, áp lực cạnh tranh không chỉ đến từ các quốc gia xuất khẩu truyền thống mà còn từ các nhà sản xuất mới nổi. Tại Tây Phi, việc gia tăng chế biến sâu tại chỗ cùng với lợi thế chi phí logistics đang giúp một số quốc gia từng bước mở rộng thị phần tại các thị trường lớn như Hoa Kỳ.

Quý I/2026 cho thấy ngành điều Việt Nam đang ở trạng thái “tăng trưởng trong kiểm soát”, khi vừa duy trì được đà mở rộng thị trường, vừa từng bước thích ứng với các yêu cầu mới. Tuy nhiên, để duy trì lợi thế cạnh tranh, trọng tâm không còn nằm ở sản lượng, mà chuyển sang năng lực chế biến sâu, kiểm soát chất lượng và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn toàn cầu ngày càng khắt khe.