Việt Nam – Nhật Bản: Gia cố “lá chắn” năng lượng, mở rộng không gian tăng trưởng xanh

Cuộc trao đổi giữa Phạm Minh Chính và Ito Naoki ngày 17/3/2026 cho thấy rõ cách tiếp cận mang tính chiến lược khi kết hợp giữa giải pháp cấp bách để đảm bảo nguồn cung và định hình lại cấu trúc năng lượng theo hướng bền vững.

Ổn định nguồn cung và tái cấu trúc “điểm nghẽn” nội địa

Điểm đáng chú ý là các nội dung hợp tác không dừng lại ở cam kết chính trị, mà đã đi vào các giải pháp cụ thể, từ chia sẻ nguồn dự trữ dầu đến thúc đẩy các dự án hạ tầng khí – điện và mở rộng hợp tác công nghệ. Điều này phản ánh một bước chuyển quan trọng trong quan hệ song phương, khi an ninh năng lượng trở thành trụ cột liên kết mới giữa hai nền kinh tế.

Trong ngắn hạn, thách thức lớn nhất đối với Việt Nam là nguy cơ gián đoạn nguồn cung nhiên liệu do ảnh hưởng từ các tuyến vận tải chiến lược. Để ứng phó, Việt Nam đã đề nghị Nhật Bản hỗ trợ tiếp cận nguồn dầu thô và nhiên liệu hàng không từ kho dự trữ quốc gia.

Đề xuất này gắn với kế hoạch xuất kho dự trữ khoảng 80 triệu thùng dầu mà phía Nhật Bản đang xem xét. Nếu được triển khai, đây sẽ là nguồn bổ sung quan trọng giúp giảm áp lực lên thị trường trong nước, đồng thời góp phần ổn định chi phí năng lượng – yếu tố có tác động lan tỏa đến toàn bộ nền kinh tế.

Không chỉ dừng ở nguồn cung bên ngoài, trọng tâm của chiến lược còn nằm ở việc xử lý các điểm nghẽn nội tại, trong đó nổi bật là Nhà máy lọc dầu Nghi Sơn. Được xem là một trong những trụ cột đảm bảo nguồn cung xăng dầu nội địa, Nghi Sơn hiện đối mặt với yêu cầu tái cấu trúc toàn diện để nâng cao tính ổn định và khả năng thích ứng.

Theo định hướng hợp tác, Nhật Bản sẽ phối hợp cùng Việt Nam: Cải tổ cấu trúc tài chính và vận hành; Đa dạng hóa nguồn dầu thô đầu vào; Giảm phụ thuộc vào các khu vực có rủi ro địa chính trị.

Việc tái cấu trúc này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật mà còn có tác động dài hạn đến thị trường năng lượng trong nước. Khi năng lực lọc hóa dầu được củng cố, Việt Nam sẽ giảm dần phụ thuộc vào nhập khẩu sản phẩm xăng dầu, qua đó nâng cao mức độ tự chủ và ổn định của hệ thống cung ứng.

Tăng tốc hạ tầng khí – điện và mở rộng hợp tác công nghệ

Song song với các giải pháp trước mắt, hợp tác Việt Nam – Nhật Bản đang chuyển mạnh sang các dự án mang tính nền tảng, đặc biệt trong lĩnh vực khí và điện. Trọng tâm là Lô B – Ô Môn, một trong những dự án năng lượng quan trọng có vai trò cung cấp nguồn khí ổn định cho sản xuất điện.

Hai bên thống nhất thúc đẩy tiến độ các dự án thành phần, trong đó Nhật Bản cam kết đẩy nhanh triển khai Nhà máy nhiệt điện Ô Môn II nhằm đảm bảo đồng bộ với kế hoạch khai thác khí. Cách tiếp cận này cho thấy sự chuyển dịch từ phát triển đơn lẻ sang xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh, giúp tối ưu hiệu quả đầu tư và vận hành.

Bên cạnh đó, các dự án nhiệt điện khí LNG cũng được đẩy mạnh với sự hỗ trợ về tài chính và kỹ thuật từ phía Nhật Bản. LNG được xem là nguồn năng lượng chuyển đổi quan trọng, vừa đảm bảo công suất ổn định, vừa góp phần giảm phát thải so với các nguồn nhiên liệu truyền thống.

Trong chiến lược dài hạn, Sáng kiến Cộng đồng châu Á phát thải ròng bằng 0 (AZEC) đóng vai trò như một nền tảng hợp tác toàn diện. Thông qua AZEC, Nhật Bản không chỉ hỗ trợ tài chính mà còn thúc đẩy chuyển giao công nghệ, giúp Việt Nam tiếp cận các giải pháp tiên tiến trong quản lý và sử dụng năng lượng.

Đáng chú ý, phạm vi hợp tác đang được mở rộng sang các lĩnh vực công nghệ cao như bán dẫn, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Điều này phản ánh xu hướng tích hợp giữa năng lượng và công nghệ, nơi hiệu quả sử dụng năng lượng ngày càng phụ thuộc vào năng lực số hóa và quản trị thông minh.

Các nội dung hợp tác giữa Việt Nam và Nhật Bản cho thấy một cấu trúc liên kết đa tầng. Trong ngắn hạn, nguồn dự trữ dầu và nhiên liệu đóng vai trò “tấm đệm” giúp giảm sốc thị trường. Trong trung hạn, việc tái cấu trúc các cơ sở hạ tầng như Nghi Sơn và thúc đẩy các dự án khí – điện sẽ củng cố nền tảng năng lượng. Về dài hạn, các sáng kiến như AZEC mở ra con đường chuyển đổi xanh gắn với đổi mới công nghệ.

Đối với Việt Nam, đây là cơ hội để vừa giải quyết bài toán an ninh năng lượng, vừa nâng cấp mô hình tăng trưởng theo hướng bền vững hơn. Trong khi đó, Nhật Bản cũng củng cố vai trò đối tác chiến lược tại khu vực thông qua việc cung cấp nguồn lực tài chính, công nghệ và kinh nghiệm quản trị.

Trong một thế giới mà năng lượng ngày càng gắn chặt với cạnh tranh địa chính trị và chuyển đổi công nghệ, những liên kết như vậy không chỉ mang ý nghĩa hợp tác song phương, mà còn góp phần định hình vị thế của mỗi quốc gia trong chuỗi giá trị mới.