Từ hộ kinh doanh đến đường đua doanh nghiệp chuyên nghiệp

Rào cản từ gánh nặng tuân thủ và chi phí vận hành

Khu vực kinh tế phi chính thức với hơn 5 triệu hộ kinh doanh đang đóng vai trò là mạch máu của thị trường nội địa, đóng góp tới 50% GDP và sử dụng 82% lực lượng lao động cả nước. Tuy nhiên, sự đóng góp khổng lồ này vẫn chưa tương xứng với vị thế pháp lý, khi phần lớn các hộ vẫn chọn đứng ngoài vòng xoáy của mô hình doanh nghiệp chính quy. Năm 2025, dù có nhiều chính sách khuyến khích, tỷ lệ chuyển đổi vẫn chưa đạt kỳ vọng do những lo ngại về chi phí ẩn.

TS. Phan Hoài Nam, Tổng Giám đốc Hãng Tư vấn W&A, nhận định ưu đãi thuế chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Trở ngại thực sự khiến các hộ kinh doanh e dè chính là gánh nặng tuân thủ. Một khi khoác lên mình tấm áo doanh nghiệp, các chủ hộ phải đối mặt với hệ thống kế toán phức tạp, hóa đơn điện tử, quyết toán thuế định kỳ và các nghĩa vụ bảo hiểm xã hội khắt khe.

Đối với những hộ kinh doanh vốn đã quen với sự tinh gọn, ít báo cáo, việc phải dành nguồn lực đáng kể cho thủ tục hành chính thay vì bán hàng là một bài toán đánh đổi đầy rủi ro.

Bên cạnh đó, áp lực chi phí phát sinh sau chuyển đổi là có thật. Các khoản chi cho dịch vụ kế toán, phần mềm quản lý và nhân sự chuyên trách có thể ngốn sạch biên lợi nhuận vốn đã mỏng của các hộ quy mô nhỏ.

Ông Nam nhấn mạnh, nếu chính sách không tạo ra sự khác biệt rõ rệt về lợi ích như khả năng tiếp cận tín dụng dễ dàng hơn hay cơ hội tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu, thì tâm lý chần chừ sẽ tiếp tục kéo dài. Hiện tại, nhiều hộ vẫn chưa thấy được lợi thế cạnh tranh thực sự khi lên doanh nghiệp ngoài việc phải gánh thêm nhiều trách nhiệm pháp lý.

Đột phá thể chế và lộ trình hỗ trợ thực chất năm 2026

Để hóa giải những nút thắt này, năm 2026 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong điều hành chính sách với mục tiêu thu hẹp khoảng cách giữa hộ kinh doanh và doanh nghiệp. Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Tâm khẳng định, trọng tâm của năm nay là xây dựng một lộ trình chuyển đổi khả thi, tránh gây sốc về thể chế cho các hộ kinh doanh.

Một trong những giải pháp mang tính gốc rễ là bãi bỏ thuế khoán từ ngày 1/1/2026, buộc các hộ kinh doanh phải tiến tới minh bạch hóa doanh thu và chi phí, tạo môi trường cạnh tranh sòng phẳng.

Việc thực hiện Nghị quyết số 198/2025/QH15 của Quốc hội đang mở ra những đặc quyền chưa từng có cho các hộ chuyển đổi. Các doanh nghiệp mới thành lập từ hộ kinh doanh sẽ được miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong những năm đầu, bãi bỏ lệ phí môn bài và đặc biệt là được cung cấp miễn phí các nền tảng số, phần mềm kế toán dùng chung. Đây là nỗ lực nhằm giảm tối đa chi phí tuân thủ ban đầu, giúp doanh nghiệp tập trung vào việc ổn định sản xuất kinh doanh.

Song song đó, việc sửa đổi toàn diện Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa trong năm 2026 được kỳ vọng sẽ mang lại những hỗ trợ thiết thực hơn về tiếp cận vốn. Thay vì chỉ dựa vào tài sản thế chấp, các chính sách mới hướng tới việc đánh giá tín nhiệm dựa trên dòng tiền và lịch sử giao dịch minh bạch.

TS. Phan Hoài Nam kiến nghị, cần áp dụng cơ chế kế toán siêu đơn giản và giảm tần suất báo cáo cho các doanh nghiệp mới chuyển đổi trong giai đoạn đầu.

Việc mở rộng không gian phát triển cho hộ kinh doanh không chỉ nằm ở những con số ưu đãi thuế, mà nằm ở sự thấu hiểu và đồng hành của cơ quan quản lý. Khi gánh nặng tuân thủ được trút bỏ và lợi ích của việc gia nhập khu vực chính thức trở nên hữu hình, hơn 5 triệu hộ kinh doanh sẽ trở thành động lực mạnh mẽ đưa kinh tế Việt Nam bứt phá trong giai đoạn mới.