Gỡ nút thắt cho bài toán hóa đơn điện tử hộ kinh doanh

Áp lực tuân thủ sau những mục tiêu lớn

Trong lộ trình cụ thể hóa các Nghị quyết của Đảng và Quốc hội về phát triển kinh tế tư nhân, Dự thảo Nghị định về quản lý thuế đối với hộ kinh doanh đang thu hút sự chú ý đặc biệt. Trọng tâm của Dự thảo là việc thiết lập cơ chế quản lý thuế hiện đại, tiến tới bãi bỏ thuế khoán và khuyến khích hộ kinh doanh chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp. Tuy nhiên, quy định buộc các hộ có doanh thu từ 1 tỷ đồng trở lên phải áp dụng hóa đơn điện tử có mã của cơ quan thuế đang vấp phải những luồng ý kiến trái chiều về tính khả thi.

Việc minh bạch hóa dòng tiền và phòng chống gian lận thuế qua hóa đơn điện tử là xu hướng tất yếu của một nền kinh tế số. Thế nhưng, khoảng cách từ mục tiêu chính sách đến năng lực thực thi tại cơ sở vẫn còn khá xa.

Theo khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), những rào cản về công nghệ và tài chính đang là hòn đá tảng đối với các hộ kinh doanh quy mô nhỏ. Có tới 77% hộ kinh doanh tại nông thôn và 67% tại đô thị thừa nhận họ thiếu kiến thức và kỹ năng công nghệ để vận hành hệ thống hóa đơn kết nối dữ liệu.

Khi ngưỡng áp dụng được đặt ở mức 1 tỷ đồng, một bộ phận lớn hộ kinh doanh sẽ rơi vào diện phải tuân thủ trong khi sức khỏe tài chính và trình độ quản trị chưa sẵn sàng. Việc đầu tư máy tính tiền, phần mềm, đường truyền và nhân lực vận hành không chỉ là chi phí một lần mà là gánh nặng duy trì thường xuyên.

Nếu chính sách quá dốc, thay vì thúc đẩy sự minh bạch, nó có thể vô tình tạo ra tâm lý né tránh, đẩy các hộ kinh doanh quay trở lại với giao dịch tiền mặt để giảm bớt áp lực thủ tục. Điều này đi ngược lại với mong muốn xây dựng một nền kinh tế phi tiền mặt và minh bạch hóa nghĩa vụ thuế.

Nâng ngưỡng 3 tỷ đồng, bước lùi để tiến xa hơn

Đề xuất nâng ngưỡng áp dụng hóa đơn điện tử lên mức doanh thu 3 tỷ đồng/năm từ phía VCCI và các chuyên gia kinh tế đang được xem là giải pháp hài hòa. Mức 3 tỷ đồng không phải là con số ngẫu nhiên mà nó tương thích với các mốc doanh thu trong chính sách thuế hiện hành, đặc biệt là ngưỡng bắt đầu áp dụng phương pháp tính thuế theo lợi nhuận. Việc đồng bộ hóa các mốc doanh thu sẽ giúp hệ thống pháp luật thuế trở nên nhất quán, dễ hiểu và dễ thực thi hơn đối với cả người nộp thuế lẫn cơ quan quản lý.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - Giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế quốc dân đã chỉ ra một điểm lưu tâm là chính sách cần có vùng đệm để hộ kinh doanh thích ứng. Nâng ngưỡng lên 3 tỷ đồng giúp lọc ra những hộ kinh doanh có quy mô thực sự đủ lớn, có năng lực tài chính và trình độ quản trị nhất định để tiếp cận công nghệ.

Với nhóm dưới ngưỡng này, thay vì áp dụng đồng loạt hóa đơn điện tử có mã, cơ quan thuế có thể tận dụng sức mạnh của dữ liệu lớn từ ngân hàng, nền tảng số và các trung gian thanh toán để giám sát. Đây là cách tiếp cận thông minh, quản lý dựa trên rủi ro thay vì tạo ra gánh nặng hành chính đồng loạt.

Cải cách thuế chỉ thực sự thành công khi nó trở thành động lực chứ không phải rào cản. Tinh thần của Nghị quyết 68-NQ/TW là "hỗ trợ - đồng hành - khuyến khích" khu vực kinh tế tư nhân. Một chính sách thuế mềm mại, có phân tầng đối tượng và lộ trình phù hợp sẽ tạo ra sự tự nguyện tuân thủ bền vững hơn là những quy định cưỡng ép vượt quá năng lực.

Việc nâng ngưỡng lên 3 tỷ đồng chính là sự điều chỉnh cần thiết để chính sách đi vào cuộc sống một cách tự nhiên, giúp các hộ kinh doanh nhỏ lẻ yên tâm phát triển trước khi sẵn sàng cho những bước tiến công nghệ cao hơn.

Sự công bằng về nghĩa vụ thuế không chỉ nằm ở việc áp dụng cùng một bộ công cụ, mà nằm ở việc thiết kế công cụ phù hợp với từng đối tượng. Khi vùng đệm 3 tỷ đồng được thiết lập, sẽ là khoảng không gian cần thiết để các hộ kinh doanh tích lũy nội lực, chuẩn bị cho cuộc chuyển mình lên mô hình doanh nghiệp một cách chủ động và vững chắc mới chính là đích cuối cùng của quản lý thuế hiện đại quản lý để nuôi dưỡng nguồn thu và giải phóng nguồn lực sản xuất cho xã hội.