Thúc đẩy triển khai Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh: Bài toán công nghệ, vốn và năng lực thực thi

Tuy nhiên, theo giới chuyên gia, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở bản thân quy hoạch, mà ở năng lực thực thi, từ huy động vốn, lựa chọn công nghệ, phát triển lưới điện cho tới đào tạo nguồn nhân lực.

Áp lực kép về công nghệ và vốn

Việt Nam đang chứng kiến tốc độ tăng nhu cầu điện thuộc nhóm cao trong khu vực, đặc biệt từ khu vực công nghiệp và các trung tâm sản xuất mới. Trong bối cảnh đó, điện khí được xác định là nguồn chuyển tiếp quan trọng nhằm đảm bảo độ ổn định hệ thống khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng tăng.

Theo ông Ramesh Singaram, Chủ tịch kiêm Giám đốc Gas Power châu Á của GE Vernova, các hệ thống điện tại châu Á đang chuyển dịch theo mô hình “hybrid”, kết hợp điện khí và năng lượng tái tạo để đảm bảo cân bằng giữa độ tin cậy và mục tiêu giảm phát thải. Theo ông, Việt Nam cũng đang đi theo xu hướng này khi phát triển các dự án LNG quy mô lớn.

Dự án Nhơn Trạch 3 và 4 – nhà máy điện khí LNG đầu tiên của Việt Nam với tổng công suất khoảng 1,6 GW, được đánh giá là một trong những dự án then chốt trong giai đoạn đầu thực thi PDP8R. Các tuabin khí thế hệ mới tại đây có khả năng nâng cao hiệu suất và được thiết kế để có thể pha trộn hydro trong tương lai.

Tuy nhiên, thực tế nhiều người lưu ý rằng điện khí LNG dù linh hoạt nhưng vẫn phụ thuộc vào biến động giá nhiên liệu toàn cầu và hạ tầng nhập khẩu. Do đó, bài toán không chỉ là công nghệ, mà còn là cơ chế hợp đồng mua bán điện (PPA), chia sẻ rủi ro tỷ giá và bảo đảm tính khả thi tài chính của dự án.

Nếu phát triển nguồn điện là điều kiện cần, thì nâng cấp lưới truyền tải là điều kiện đủ để hiện thực hóa PDP8R.

Theo định hướng trong quy hoạch, nhu cầu đầu tư cho lưới điện đến năm 2035 ước tính hàng chục tỷ USD. Thực tế thời gian qua cho thấy, sự bùng nổ điện mặt trời và điện gió, đặc biệt tại khu vực Nam Trung Bộ đã gây ra tình trạng quá tải cục bộ, buộc phải cắt giảm công suất tái tạo.

Các giải pháp công nghệ như truyền tải điện cao áp một chiều (HVDC), hệ thống truyền tải xoay chiều linh hoạt (FACTS) hay thiết bị đóng cắt cách điện bằng khí (GIS) được nhiều nhà cung cấp quốc tế đề xuất như công cụ tăng khả năng truyền tải và ổn định hệ thống. Đại diện GE Vernova cho biết, doanh nghiệp này đã tham gia cung cấp thiết bị cho một số trạm biến áp 500 kV tại Việt Nam.

Tuy nhiên, một số chuyên gia cho rằng, bên cạnh công nghệ, vấn đề cốt lõi vẫn là cơ chế đầu tư lưới điện. Việc xã hội hóa đầu tư truyền tải, cơ chế cho tư nhân tham gia hoặc mô hình hợp tác công – tư (PPP) cần được hoàn thiện rõ ràng hơn để giải phóng nguồn lực.

Ngoài ra, quá trình hiện đại hóa lưới điện cũng đòi hỏi chuyển đổi số mạnh mẽ. Các nền tảng quản lý lưới theo thời gian thực, phân tích dữ liệu lớn và dự báo phụ tải sẽ đóng vai trò ngày càng quan trọng khi hệ thống vận hành với tỷ trọng năng lượng tái tạo cao.

Năng lực công nghiệp, nhân lực và điều kiện thực thi dài hạn

Một điểm đáng chú ý trong quá trình triển khai PDP8R là yêu cầu tăng cường nội địa hóa và phát triển chuỗi cung ứng trong nước. Theo đại diện GE Vernova, doanh nghiệp này hiện có các cơ sở dịch vụ và sản xuất tại Việt Nam như xưởng trùng tu tuabin ở Phú Mỹ hay sản xuất thiết bị tại Dung Quất.

Tuy vậy, giới phân tích cho rằng, để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, Việt Nam cần vượt ra khỏi vai trò lắp ráp hoặc bảo trì đơn thuần, hướng tới làm chủ công nghệ cốt lõi, đặc biệt trong lĩnh vực lưu trữ năng lượng, hydrogen xanh và thiết bị lưới điện thông minh.

Việc xây dựng hệ sinh thái công nghiệp năng lượng không chỉ giúp giảm phụ thuộc nhập khẩu mà còn nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc chuỗi cung ứng toàn cầu – điều đã bộc lộ rõ trong giai đoạn dịch bệnh và biến động địa chính trị vừa qua.

Một yếu tố được nhiều chuyên gia nhấn mạnh là chất lượng phối hợp giữa cơ quan quản lý, đơn vị vận hành và nhà cung cấp công nghệ. Trong nhiều năm qua, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) đã hợp tác với nhiều đối tác quốc tế trong phát triển nguồn và lưới điện.

Theo ông Ramesh Singaram, việc kết nối kỹ thuật từ sớm và chia sẻ tiêu chuẩn giữa các bên có thể giúp rút ngắn thời gian triển khai dự án và giảm rủi ro vận hành. Tuy nhiên, các chuyên gia trong nước cũng lưu ý rằng, yếu tố minh bạch trong lựa chọn công nghệ, đấu thầu cạnh tranh và giám sát chi phí đầu tư cần được tăng cường để đảm bảo hiệu quả dài hạn.

Song song đó, chuyển dịch năng lượng đặt ra yêu cầu mới về kỹ năng. Các kỹ sư vận hành hệ thống tương lai không chỉ cần kiến thức cơ khí – điện truyền thống mà còn phải thành thạo công nghệ số, dữ liệu và an ninh mạng. Việc hợp tác giữa doanh nghiệp và các cơ sở đào tạo là cần thiết, nhưng cũng đòi hỏi một chiến lược quốc gia dài hạn về phát triển nguồn nhân lực năng lượng.

PDP8R mang lại khung định hướng tương đối rõ ràng cho hệ thống điện Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn 2050. Tuy nhiên, khoảng cách từ quy hoạch đến thực thi vẫn là thách thức lớn.

PDP8R mang lại khung định hướng tương đối rõ ràng cho hệ thống điện Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn 2050. Tuy nhiên, khoảng cách từ quy hoạch đến thực thi vẫn là phép thử lớn. Thành công sẽ phụ thuộc vào khả năng kết hợp hài hòa giữa chính sách ổn định, lựa chọn công nghệ phù hợp và nâng cao năng lực quản trị hệ thống – để chuyển hóa mục tiêu trên giấy thành một hệ thống điện thực sự ổn định, linh hoạt và bền vững.