Thị trường carbon mở nhiều dư địa cho công nghiệp xanh

Doanh nghiệp công nghiệp đứng trước áp lực giảm phát thải theo hạn ngạch

Trong sáu tháng đầu năm 2026, Việt Nam đã hoàn thiện nền tảng pháp lý của thị trường carbon trong nước. Ngày 19/1/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon trong nước. Đến ngày 9/2/2026, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà ký Quyết định số 263/QĐ-TTg phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho giai đoạn 2025 - 2026.

Theo Quyết định số 263/QĐ-TTg, trần hạn ngạch được áp đặt cho 110 cơ sở sản xuất thuộc ba ngành phát thải lớn, gồm 34 nhà máy nhiệt điện, 25 cơ sở sản xuất sắt thép và 51 cơ sở sản xuất xi măng. Tổng hạn ngạch thí điểm năm 2025 được xác định là 243.082.392 tấn CO2 tương đương và tăng lên 268.391.454 tấn CO2 tương đương vào năm 2026.

Từ khi cơ chế hạn ngạch phát thải được áp dụng, lượng khí nhà kính phát thải không chỉ là chỉ tiêu môi trường mà còn trở thành một nghĩa vụ tuân thủ của doanh nghiệp. Theo quy định tại Nghị định số 119/2025/NĐ-CP, các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phải kiểm kê, đối chiếu và nộp trả lượng hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế. Nếu phát thải vượt hạn ngạch được cấp, doanh nghiệp phải mua bổ sung phần thiếu hụt trên sàn giao dịch hoặc chịu xử phạt hành chính; đồng thời, lượng hạn ngạch thiếu sẽ bị khấu trừ vào kỳ phân bổ tiếp theo.

Do đó, áp lực đối với doanh nghiệp công nghiệp không chỉ dừng lại ở việc cắt giảm phát thải, mà còn nằm ở yêu cầu minh bạch hóa dữ liệu kiểm kê. Tại hội thảo về tăng cường năng lực hệ thống báo cáo kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở do Cục Biến đổi khí hậu tổ chức ngày 29 – 30/6/2026, TS. Lương Quang Huy, Trưởng phòng Quản lý phát thải khí nhà kính và Bảo vệ tầng ozon, nhấn mạnh rằng dữ liệu kiểm kê ở cấp cơ sở là nền tảng của toàn bộ hệ thống. Nếu dữ liệu thiếu chính xác, việc giao dịch hạn ngạch và tín chỉ carbon sẽ khó vận hành minh bạch và hiệu quả.

Cũng tại hội thảo này, ông Lương Đức Long, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Xi măng Việt Nam, cho biết một số doanh nghiệp xi măng hiện chỉ được phân bổ hạn ngạch bằng 50 - 70% nhu cầu phát thải thực tế, trong khi mức vận hành của ngành đang đạt 80 - 90% công suất thiết kế. Thực trạng này cho thấy áp lực giảm phát thải đã trở thành bài toán cân bằng trực tiếp giữa năng lực sản xuất, đổi mới công nghệ và chi phí tuân thủ.

Thúc đẩy trao đổi quốc tế và thu hút dòng vốn tài chính xanh cho công nghiệp

Bên cạnh áp lực tuân thủ, thị trường carbon còn mở ra kênh kết nối quan trọng với các dòng vốn xanh và cơ chế trao đổi quốc tế. Nghiên cứu do tổ chức GreenCIC thực hiện trong khuôn khổ Hỗ trợ kỹ thuật của Chương trình Đối tác Chuyển đổi Năng lượng (ETP) ước tính, việc vận hành thị trường carbon trong nước có thể giúp doanh nghiệp tiết kiệm 400 - 800 triệu USD chi phí tuân thủ để tái đầu tư vào công nghệ giảm phát thải. Đồng thời, nếu tham gia liên thông thị trường quốc tế, Việt Nam có tiềm năng thu hút từ 500 triệu đến 2 tỷ USD nguồn tài chính khí hậu toàn cầu.

Khung pháp lý cho hoạt động này tiếp tục được củng cố khi Chính phủ ban hành Nghị định số 112/2026/NĐ-CP ngày 01/4/2026, quy định về trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon, qua đó nội luật hóa các cơ chế theo Điều 6 Thỏa thuận Paris.

Tại lễ khai trương Sàn giao dịch carbon trong nước ngày 29/6/2026, Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Vũ Thị Chân Phương khẳng định rằng sàn giao dịch carbon không chỉ tạo cơ chế giao dịch minh bạch mà còn là cấu phần quan trọng của hệ sinh thái tài chính xanh. Việc định giá carbon theo nguyên tắc thị trường sẽ mở ra kênh dẫn vốn hiệu quả, giúp các doanh nghiệp công nghiệp thu hút dòng vốn từ các quỹ đầu tư ESG và tổ chức tài chính quốc tế cho các dự án chuyển đổi công nghệ carbon thấp.

Song song đó, hạ tầng quản lý thị trường đang được khẩn trương hoàn thiện. Theo Cục Biến đổi khí hậu công bố cuối tháng 6 năm 2026, hạn ngạch giai đoạn 2025 - 2026 đã được đăng ký thành công trên Hệ thống đăng ký quốc gia, sẵn sàng cho các phiên giao dịch chính thức từ ngày 29/6/2026. Đây là tiền đề để Việt Nam chuẩn hóa dữ liệu phát thải theo thông lệ quốc tế và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị carbon toàn cầu.

Để hiện thực hóa tiềm năng trao đổi quốc tế và tối ưu hóa nguồn lực tài chính, ông Nguyễn Tiến Hải, Chuyên gia cao cấp Công ty Cổ phần Tư vấn Năng lượng và Môi trường (VNEEC), khuyến nghị các cơ quan quản lý cần ưu tiên triển khai bốn nhóm giải pháp chính sách trọng tâm. Trước hết là khẩn trương hoàn thiện hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm tra (MRV) đồng bộ với tiêu chuẩn quốc tế. Tiếp theo là nâng cao năng lực cho các tổ chức thẩm định, kiểm toán carbon độc lập trong nước. Đồng thời, Việt Nam cần chủ động đàm phán xây dựng cơ chế công nhận lẫn nhau đối với tín chỉ carbon với các thị trường quốc tế lớn và đẩy mạnh phát triển các công cụ tài chính xanh gắn liền với các dự án giảm phát thải trong công nghiệp.

Thị trường carbon đang tạo ra hai lớp tác động song song đối với công nghiệp Việt Nam. Một mặt là áp lực siết chặt hạn ngạch, mặt khác là cơ hội mở rộng tiếp cận nguồn vốn xanh quốc tế. Vận hành hiệu quả cơ chế này sẽ giúp doanh nghiệp vừa giảm chi phí vận hành dài hạn, vừa nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh các tiêu chuẩn phát thải toàn cầu ngày càng khắt khe.