Thay đổi tư duy cấp tín dụng để doanh nghiệp nhỏ và vừa bứt phá

Nút thắt tài sản bảo đảm và rào cản vô hình

Lực lượng doanh nghiệp nhỏ và vừa hiện chiếm tới 98% tổng số doanh nghiệp toàn quốc, đóng góp lớn vào ngân sách và tạo việc làm cho đa số người lao động, nhưng dư nợ cho vay dành cho khối này suốt gần một thập kỷ qua chỉ nhích nhẹ từ 16% lên 19%. Sự chênh lệch này phản ánh khoảng cách rất lớn giữa lượng vốn sẵn có và khả năng tiếp cận thực tế của cộng đồng kinh doanh.

Nguyên nhân cốt lõi nằm ở quy định tài sản thế chấp quá cứng nhắc. Theo số liệu thống kê từ Bộ Tài chính, có tới 93,5% các khoản vay tại Việt Nam yêu cầu phải có tài sản bảo đảm, trong khi tỷ lệ này trên thế giới chỉ ở mức 68,5% và trung bình khu vực là 65,8%. Tệ hơn, khoảng 75,5% doanh nghiệp trong nước hoàn toàn không thể tiếp cận nguồn vốn tín dụng nếu thiếu tài sản thế chấp. Điều này tạo ra một bức tường kỹ thuật vô hình ngăn cản các đơn vị kinh doanh mở rộng quy mô.

Đánh giá về thực trạng này, ông Nguyễn Văn Thân, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam chỉ ra, dù Chính phủ cùng Ngân hàng Nhà nước liên tục chỉ đạo hạ lãi suất và ưu tiên nguồn vốn, các tiêu chuẩn thẩm định truyền thống vẫn là rào cản khiến các đơn vị quy mô nhỏ khó tiếp cận dòng tiền. Phần lớn cấu trúc tài chính hiện nay vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống ngân hàng thương mại, trong khi các kênh huy động khác chưa phát triển tương xứng.

Bên cạnh đó, các chuyên gia tài chính nhận định rằng tài sản giá trị nhất của nhiều đơn vị hiện đại không nằm ở bất động sản hay nhà xưởng, mà nằm ở các đơn hàng, khoản phải thu, dữ liệu khách hàng, máy móc thiết bị và quyền sở hữu trí tuệ. Việc cơ chế thẩm định hiện hành chưa chấp nhận định giá đầy đủ các loại tài sản phi truyền thống này khiến doanh nghiệp mất đi cơ hội kinh doanh quý giá.

Để giải quyết triệt để, việc cấp thiết là phải xây dựng hành lang pháp lý thử nghiệm nhằm phát triển các mô hình cho vay ngang hàng, tận dụng nguồn tiền nhàn rỗi trong dân và đa dạng hóa các sản phẩm trái phiếu.

Phân tầng nguồn vốn và giải pháp xếp hạng tín nhiệm

Để đáp ứng nhu cầu phát triển trong giai đoạn mới, chính sách tài chính cần chuyển dịch mạnh mẽ từ tiếp cận tiếp cận cố định sang mô hình phân tầng linh hoạt theo từng giai đoạn phát triển của tổ chức. Cung cấp vốn dựa trên đánh giá dòng tiền, hợp đồng thương mại và tài trợ chuỗi cung ứng phải trở thành phương thức chủ đạo thay thế cho việc đè nặng yêu cầu thế chấp.

Phân tích về định hướng này, TS. Phạm Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới cho rằng, đối với khối doanh nghiệp nhỏ và vừa, các công cụ hỗ trợ như quỹ bảo lãnh tín dụng, cho thuê tài chính hay tài chính chuỗi cung ứng cần được đẩy mạnh. Song song đó, các đơn vị khởi nghiệp sáng tạo cần một hệ sinh thái riêng gồm quỹ đầu tư mạo hiểm và mạng lưới nhà đầu tư thiên thần với cơ chế chia sẻ rủi ro phù hợp. Riêng đối với các tập đoàn lớn đóng vai trò dẫn dắt, thị trường trái phiếu và cổ phiếu cùng các quỹ đầu tư dài hạn mới là nguồn lực then chốt.

Một trong những giải pháp mang tính đột phá được Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam kiến nghị Thủ tướng Chính phủ là việc chuẩn hóa và công nhận rộng rãi kết quả xếp hạng tín nhiệm. Xếp hạng tín nhiệm bài bản sẽ trở thành thước đo minh bạch về năng lực tài chính, mức độ uy tín và khả năng thực hiện nghĩa vụ của từng đơn vị.

Khi kết quả xếp hạng tín nhiệm được đưa vào quy trình thẩm định, các ngân hàng sẽ có thêm căn cứ đáng tin cậy để cấp tín dụng mà không phụ thuộc quá nhiều vào tài sản thế chấp. Điều này vừa giúp hạ thấp rào cản vay vốn, vừa hỗ trợ ngân hàng kiểm soát rủi ro hiệu quả.

Hơn thế nữa, chỉ số tín nhiệm uy tín còn giúp các đơn vị trong nước dễ dàng tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu, thu hút sự chú ý của các nhà đầu tư quốc tế khi họ tìm kiếm đối tác nội địa hóa sản xuất. Thay đổi tư duy cấp vốn và đa dạng hóa thị trường tài chính chính là chìa khóa mở ra không gian phát triển mới cho khối kinh tế tư nhân.