Thành Nhà Hồ dưới lăng kính khảo cổ

Lịch sử vươn mình từ lòng đất

Thành Nhà Hồ, tọa lạc ở xã Tây Đô, tỉnh Thanh Hóa, là một trong những công trình kiến trúc độc đáo nhất thời phong kiến Việt Nam. Được xây dựng năm 1397, đây từng là kinh đô của một vương triều ngắn ngủi nhưng để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử đất nước. Sau gần 15 năm được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới (2011-2025), công tác bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị của Thành Nhà Hồ ngày càng được quan tâm và đẩy mạnh.

Trong những năm gần đây, Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ phối hợp với Viện Khảo cổ học (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam) và Hội Khảo cổ học Việt Nam tiến hành khảo cổ học sâu dưới lòng đất di sản. Mục tiêu là khai quật trên tổng diện tích rộng khoảng 56.000 m² - trong đó bao gồm 25.000 m² khu vực Thành Nội, 12.000 m² hào thành, 5.000 m² bốn cổng thành và 14.000 m² con đường Hoàng gia - nhằm tìm hiểu kỹ thuật xây dựng, lối sống và hiện vật của cư dân thời đại Hồ.

Những cuộc khai quật này không chỉ đem lại nhiều cứ liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu khoa học, mà còn đóng vai trò thiết thực trong việc trùng tu, bảo tồn di tích vốn đang xuống cấp ở một số nơi. Qua đó, các nhà khảo cổ học đã lần lượt mở ra từng lớp lịch sử bị vùi lấp, hé lộ nhiều dấu tích văn hóa vật chất có giá trị, giúp phục dựng chân thực hơn về kinh đô cổ hoành tráng này.

Hiện vật lạ và giá trị nghiên cứu

Một trong những kết quả khảo cổ đáng chú ý là việc phát hiện hàng trăm viên đạn đá, có kích thước lớn nhỏ khác nhau được xem là hiện vật lạ và thường gặp nhất trong các lớp khai quật. Những viên đạn này cho thấy sự phức tạp về kỹ thuật và chiến lược phòng thủ của Thành Nhà Hồ trong bối cảnh lịch sử đầy biến động. Những viên đá này hiện đang được trưng bày tại phòng giới thiệu hiện vật của Trung tâm bảo tồn để phục vụ cho cả công tác nghiên cứu lẫn nhu cầu tham quan của du khách.

Các hiện vật khác trải dài ở nhiều khu vực khai quật cũng đóng vai trò quan trọng trong việc làm rõ kỹ thuật xây dựng Thành Nhà Hồ, một công trình được tạo nên bằng những tảng đá lớn xếp khớp với nhau một cách kỳ công, chứng minh trình độ kiến trúc độc đáo của thời đại Hồ. Những phát hiện này không chỉ có giá trị về mặt khảo cổ học mà còn góp phần tạo nên các tư liệu quý phục vụ cho công tác giáo dục di sản, giới thiệu với công chúng trong nước và quốc tế.

Bên cạnh việc khai quật, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành Nhà Hồ còn ứng dụng công nghệ số trong quản lý và nghiên cứu di sản. Việc xây dựng bản đồ vệ tinh kỹ thuật số bằng hệ thống thông tin toàn cầu (MAP GIS) giúp lưu trữ dữ liệu khảo cổ, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho công tác bảo tồn, quản lý và phát huy giá trị di sản theo hướng bền vững.

Từ phát hiện khảo cổ đến bảo tồn và phát huy di sản

Hoạt động khai quật được thực hiện theo một quy trình khoa học gồm nhiều bước: chuẩn bị mặt bằng và phương tiện, khai quật bằng phương pháp thủ công, hoàn trả mặt bằng sau khai quật, chỉnh lý hiện vật và lập hồ sơ hiện vật, tổ chức hội thảo khoa học và xây dựng báo cáo tổng kết. Quy trình này đảm bảo vừa tôn trọng tính nguyên gốc của di chỉ vừa thu thập được những thông tin giá trị nhất phục vụ nghiên cứu.

Việc nghiên cứu, trưng bày và quảng bá các hiện vật khảo cổ đã mở ra nhiều cơ hội để Thành Nhà Hồ trở thành một điểm đến hấp dẫn không chỉ với những người yêu lịch sử mà cả du khách trong và ngoài nước. Các sản phẩm du lịch được phát triển dựa trên nguồn tài nguyên di sản này - như không gian trưng bày đá xây thành, mô hình khảo cổ học, trò chơi dân gian liên quan đến lịch sử - góp phần làm phong phú trải nghiệm khi đến với di sản.

Những nỗ lực này không chỉ giúp tăng cường hiểu biết về một kinh đô cổ xưa từng tồn tại mà còn góp phần vào công tác giáo dục di sản. Học sinh, sinh viên và cộng đồng ngày càng có nhiều cơ hội tiếp cận trực tiếp với những dấu tích lịch sử, qua đó tăng cường ý thức bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

Qua những phát hiện khảo cổ sâu dưới lòng đất, Thành Nhà Hồ với bề dày lịch sử hơn 600 năm không chỉ được nghiên cứu, bảo tồn một cách khoa học, mà còn được kể lại bằng chính những dấu tích và hiện vật mà thời gian đã chôn vùi. Đây là minh chứng sinh động cho giá trị vượt thời gian của di sản, đồng thời là tài sản tinh thần quý báu của vùng đất Tây Đô.

Việc khai quật và nghiên cứu Thành Nhà Hồ là nỗ lực lâu dài, đòi hỏi nguồn lực, trí tuệ và sự gắn kết giữa nhà quản lý, nhà khoa học và cộng đồng. Những kết quả đã đạt được đến nay không chỉ giúp làm sáng tỏ nhiều câu hỏi lịch sử còn bỏ ngỏ, mà còn đặt nền móng cho những bước phát triển tiếp theo trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh hội nhập và phát triển du lịch bền vững.