Thách thức kép cho ngành dệt may

Đây không chỉ là rào cản kỹ thuật, mà còn là một bộ lọc mới quyết định khả năng cạnh tranh và sự tồn tại bền vững của các doanh nghiệp. Từ lâu, các FTA như CPTPP và EVFTA được xem là chiếc chìa khóa mở cánh cửa thuế quan 0% cho hàng dệt may Việt Nam.

Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) Trịnh Thị Thu Hiền đã dẫn chứng cụ thể một lô bít tất dệt kim có thể giảm thuế từ 12% xuống 0% khi xuất sang EU (EVFTA) hoặc từ 18% xuống 0% khi sang Canada (CPTPP). Lợi thế tuyệt đối này là động lực không thể phủ nhận.

Tuy nhiên, chiếc chìa khóa này lại đi kèm với một "ổ khóa" cực kỳ phức tạp là Quy tắc Xuất xứ (ROO). Phó trưởng Phòng Quản lý xuất nhập khẩu khu vực TP.HCM Nguyễn Thị Trọng Nghĩa, khẳng định CPTPP và EVFTA đặt ra những yêu cầu về xuất xứ dệt may khó nhằn bậc nhất.

Sự khác biệt nằm ở độ sâu của chuỗi giá trị: nếu xuất sang ASEAN, chỉ cần công đoạn cắt may tại Việt Nam; xuất sang EU, yêu cầu từ vải trở đi (dệt vải và cắt may phải trong khối); nhưng xuất sang Canada/Mexico (CPTPP) lại là từ sợi trở đi hay ba công đoạn (se sợi, dệt vải, cắt may phải trong khối).

Đây là một rào cản lớn đối với đa số doanh nghiệp Việt Nam, vốn đa phần là phải nhập khẩu sợi, nhập khẩu vải. Thử thách về quy tắc xuất xứ buộc ngành dệt may phải nội địa hóa sâu hơn chuỗi cung ứng, từ sợi đến vải, một quá trình đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ và thời gian dài.

Dù có những cơ chế ngoại lệ quan trọng như danh mục nguồn cung thiếu hụt vĩnh viễn (179 mặt hàng) trong CPTPP hay điều khoản cộng gộp mở rộng cho phép nhập khẩu vải từ Hàn Quốc (EVFTA), đây chỉ là giải pháp tạm thời, mang tính cứu cánh chứ không phải chiến lược lâu dài. Cốt lõi vẫn là việc doanh nghiệp phải thiết lập được chuỗi cung ứng khép kín và có khả năng kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu.

Thách thức thứ hai mang tính chất xu thế hơn, chính là làn sóng xanh. Cùng với ROO, chuyển đổi xanh đã trở thành "thẻ xanh" bắt buộc để hàng hóa Việt Nam đứng vững trên bản đồ thương mại thế giới.

Các cơ chế mới của EU như Chỉ thị thẩm định tính bền vững doanh nghiệp (CS3D) hay Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) cùng với "hộ chiếu sản phẩm" đang tạo ra một áp lực khổng lồ lên các nhà xuất khẩu. Bà Hiền nhìn nhận đây là áp lực để tạo động lực, buộc doanh nghiệp phải thích ứng với các tiêu chí quốc tế thay vì co cụm lại.

Còn bà Nghĩa phân tích rằng sản phẩm xanh phải bắt nguồn từ nguyên liệu xanh và công nghệ xanh. Mặc dù việc chuyển đổi xanh không trực tiếp ảnh hưởng đến tiêu chí xuất xứ để được cấp C/O (giấy chứng nhận xuất xứ) theo CPTPP hay EVFTA, việc sử dụng nguyên liệu thuần túy có xuất xứ Việt Nam như bông, dứa trồng trong nước lại tạo ra một chuỗi từ nguyên liệu xanh ra sản phẩm xanh. Đây là một chiến lược một mũi tên trúng hai đích, vừa đáp ứng quy tắc xuất xứ, vừa tạo ra lợi thế cạnh tranh về tính bền vững.

Ngành dệt may Việt Nam đang đứng trước một "thách thức kép" không thể né tránh. Không còn là câu chuyện về giá nhân công rẻ, mà là về khả năng thiết lập một chuỗi cung ứng sâu, sạch, và bền vững.

Theo các chuyên gia kinh tế, để vượt qua, doanh nghiệp cần nội địa hóa triệt để với việc đầu tư vào khâu sản xuất sợi, dệt và nhuộm hoàn tất để đáp ứng yêu cầu xuất xứ từ sợi/vải trở đi.

Cùng với đó là đầu tư xanh với việc áp dụng công nghệ tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải, và sử dụng nguyên liệu bền vững để đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về môi trường của thị trường quốc tế.

Cuối cùng doanh nghiệp cần linh hoạt tận dụng các cơ chế ngoại lệ như cộng gộp hay danh mục thiếu hụt trong ngắn hạn, nhưng phải đặt mục tiêu chuyển đổi dài hạn.

Thách thức kép này không phải là dấu chấm hết, mà là một phép thử để sàng lọc và tái định vị ngành dệt may Việt Nam. Chỉ những doanh nghiệp dám đối diện, dám đầu tư chuyển đổi toàn diện mới có thể giành được "thẻ thông hành" để có được vị trí vững chắc trên bản đồ thương mại toàn cầu.

Con đường phía trước là chông gai, nhưng phần thưởng là sự phát triển bền vững trong một thị trường thế giới ngày càng đòi hỏi sự minh bạch và trách nhiệm.