Tầm nhìn cho giao thông xanh

Tình trạng ô nhiễm không khí nghiêm trọng tại Hà Nội trong nhiều năm qua, đặc biệt là vào mùa đông, đã trở thành nỗi ám ảnh và là mối lo ngại hàng đầu của người dân. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từng công bố rằng tại Việt Nam, ít nhất 70.000 người tử vong mỗi năm liên quan đến ô nhiễm không khí, gấp đôi số người tử vong trong suốt đại dịch Covid-19.

Trung bình, cứ mỗi 7,5 phút lại có một người Việt Nam tử vong vì một căn bệnh do tiếp xúc với không khí bị ô nhiễm. Những con số này không chỉ là thống kê, mà là tiếng chuông báo động khẩn cấp về gánh nặng sức khỏe cộng đồng.

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này đã được các chuyên gia xác định rõ: phát thải từ phương tiện giao thông đường bộ là nguồn gây ô nhiễm không khí chủ yếu ở Hà Nội, chiếm 58-74% tùy từng thời điểm. Trong đó, xe máy đóng vai trò thủ phạm chính.

Ông Đào Việt Long, Phó Giám đốc Sở Xây dựng Hà Nội, cung cấp những số liệu đáng lo ngại với việc Thủ đô hiện có 6,9 triệu xe máy và thêm gần 1,5 triệu xe máy từ các tỉnh khác thường xuyên hoạt động. Đáng báo động hơn, 70% trong số 6,9 triệu xe máy này là xe cũ, và mô tô, xe máy chiếm tới 95% lượng phương tiện xe cơ giới tại Hà Nội.

Các nghiên cứu thống kê đã chỉ rõ xe máy là nguồn phát thải khủng khiếp: gây ra 94% lượng hydrocarbon (HC), 87% khí CO, 57% NOx và 33% bụi mịn PM10 từ giao thông. Viện Khoa học và Công nghệ giao thông vận tải ước tính, lượng phát thải từ xe máy lên tới 470.000 tấn CO/năm và 38.000 tấn HC/năm, tương đương lần lượt với tổng trọng lượng của khoảng 31.000 và 2.500 chiếc xe buýt lớn. Việc tiếp tục sử dụng hàng triệu xe máy cũ không chỉ suy giảm chất lượng không khí mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân và gia tăng tai nạn giao thông.

Trong khi xe ô tô đã được kiểm soát khí thải từ năm 2006, theo Quyết định số 249/2005/QĐ-TTg, thì toàn bộ hơn 70 triệu xe máy đang lưu thông tại Việt Nam lại chưa thực hiện việc kiểm soát khí thải, dù quy chuẩn khí thải đã áp dụng với xe máy mới, đây là một lỗ hổng lớn cần được khắc phục.

Chính vì vậy, việc chuyển đổi xe máy chạy xăng sang xe điện được coi là giải pháp then chốt để giảm đáng kể lượng khí thải, cải thiện chất lượng không khí và bảo vệ môi trường. Các chuyên gia nhận định, thay thế xe cũ bằng xe điện hoặc xe đạt chuẩn có thể giúp giảm 35-40% lượng khí CO và HC, đồng thời tiết kiệm năng lượng.

Chỉ thị 20 của Thủ tướng Chính phủ mang tính cấp bách, kịp thời, tổng thể và rất toàn diện. Ông Nguyễn Anh Quân, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, nhấn mạnh tính cấp bách bởi hệ thống quan trắc và các công cụ đánh giá đã cho thấy mức độ ô nhiễm không khí do phương tiện giao thông dùng nhiên liệu hóa thạch chiếm trên 50%. Tầm nhìn của Chỉ thị 20 không chỉ dừng lại ở ô nhiễm không khí mà còn bao gồm xử lý chất thải rắn, ô nhiễm lưu vực sông, hướng tới mục tiêu cuối cùng là mang lại bầu không khí trong lành cho người dân Thủ đô.

Thủ tướng Chính phủ đã yêu cầu UBND TP. Hà Nội xây dựng lộ trình cụ thể: đến 01/7/2026 không có xe mô tô, xe gắn máy sử dụng nhiên liệu hóa thạch lưu thông trong Vành đai 1. Tiếp đó, từ 01/01/2028 không có xe mô tô, xe gắn máy, hạn chế xe ô tô cá nhân sử dụng nhiên liệu hóa thạch lưu thông trong Vành đai 1, Vành đai 2. Cuối cùng, từ năm 2030 tiếp tục mở rộng thực hiện trong đường Vành đai 3.

Đây là một lộ trình đầy tham vọng, đặc biệt khi nhìn vào con số 450.000 phương tiện xe máy của khoảng 600.000 người dân đang sinh sống và làm việc trong khu vực Vành đai 1. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Hà Nội cần một kế hoạch bài bản, chi tiết với sự phối hợp chặt chẽ giữa các sở, ngành và sự đồng thuận của người dân.

Để đảm bảo thành công, Hà Nội cần phải đưa ra các giải pháp và chính sách hỗ trợ cụ thể, hài hòa lợi ích của người dân, doanh nghiệp và Nhà nước. Ông Phan Trường Thành, Trưởng phòng Tài chính - Đầu tư Sở Xây dựng Hà Nội, cho biết thành phố đang nghiên cứu một cơ chế chính sách theo Điều 28 của Luật Thủ đô, tập trung vào các hình thức hỗ trợ.

Các hình thức hỗ trợ trực tiếp bằng tiền hoặc thông qua chính sách phí, lệ phí sẽ giảm bớt gánh nặng tài chính cho người dân khi chuyển đổi sang xe điện. Đây là yếu tố then chốt, đặc biệt đối với người có thu nhập thấp, vốn chiếm tỷ lệ lớn trong số người sử dụng xe máy cũ.

Bên cạnh đó, cần có chính sách hỗ trợ cho các doanh nghiệp sản xuất, lắp ráp phương tiện xanh để thúc đẩy nguồn cung. Đối với doanh nghiệp kinh doanh vận tải, việc hỗ trợ về lãi suất vay ưu đãi hoặc đầu tư kết cấu hạ tầng giao thông xanh (như trạm sạc) sẽ giải quyết những lo ngại về chi phí ban đầu và hạ tầng. Cuối cùng, việc phát triển giao thông công cộng là giải pháp cốt lõi để người dân hạn chế sử dụng xe máy cá nhân.

Việc hoàn thiện hệ thống giao thông công cộng đa dạng (xe buýt, đường sắt đô thị, xe đạp công cộng...) và kết nối các loại hình vận tải một cách thuận tiện sẽ tạo động lực lớn để người dân thay đổi thói quen di chuyển. Hà Nội cần đẩy nhanh tiến độ các dự án metro, tăng cường tần suất và mở rộng mạng lưới xe buýt để đáp ứng nhu cầu đi lại khổng lồ.

Hà Nội đang đứng trước một cơ hội vàng để định hình lại bộ mặt giao thông đô thị và cải thiện chất lượng môi trường sống. Việc ban hành Chỉ thị 20 của Thủ tướng và sự chủ động của Hà Nội trong việc xây dựng kế hoạch cụ thể thể hiện quyết tâm chính trị mạnh mẽ.

Tuy nhiên, để biến tham vọng thành hiện thực, cần có sự đồng lòng của cả hệ thống chính trị, doanh nghiệp và đặc biệt là sự hợp tác, ủng hộ của mỗi người dân Thủ đô. Một bầu không khí trong lành, một đô thị hiện đại và bền vững đang chờ đón chúng ta ở phía trước.