Tài sản trí tuệ để khu vực tư nhân đổi mới

Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, ban hành ngày 4/5/2025, đã một lần nữa khẳng định vị thế trung tâm của khu vực này trong nền kinh tế quốc gia.

Với hơn 940.000 doanh nghiệp và 5 triệu hộ kinh doanh, đóng góp khoảng 50% GDP và sử dụng 82% lực lượng lao động, kinh tế tư nhân đang là động lực chính của đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất và gia tăng năng lực cạnh tranh.

Tuy nhiên, Nghị quyết cũng chỉ rõ những rào cản hiện hữu như thiếu khả năng tiếp cận vốn, công nghệ và đặc biệt là quyền tài sản chưa được bảo đảm đầy đủ. Trong bối cảnh đó, việc tôn trọng và bảo vệ quyền sở hữu tài sản bao gồm cả tài sản trí tuệ được xem là yếu tố cốt lõi để hiện thực hóa mục tiêu phát triển.

Như lời của Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng tại Hội nghị sơ kết 6 tháng đầu năm 2025 của ngành khoa học công nghệ, một quốc gia phát triển, tài sản trí tuệ có thể chiếm tới 80% tổng giá trị tài sản. Bởi vậy, phát triển, giao dịch và bảo vệ tài sản trí tuệ phải là trọng tâm của một quốc gia muốn phát triển, đã khái quát tầm nhìn chiến lược cho Việt Nam.

Đây không chỉ là một phát biểu mang tính biểu tượng mà còn là lời khẳng định về xu thế tất yếu của kinh tế hiện đại: giá trị thực của doanh nghiệp ngày càng dịch chuyển từ tài sản hữu hình sang tài sản vô hình.

Minh chứng cho luận điểm này, các số liệu quốc tế đã phác họa rõ nét tầm quan trọng của tài sản trí tuệ. Theo Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), trong khi vào thập niên 1980, tài sản sở hữu trí tuệ chỉ chiếm 20% giá trị doanh nghiệp, thì hiện nay đã tăng lên đến 80%.

Tại Mỹ, báo cáo của USPTO chỉ ra rằng 75 ngành công nghiệp phụ thuộc trực tiếp vào quyền Sở hữu trí tuệ (SHTT), đóng góp trên 5.000 tỷ USD tương đương 34,8% GDP và tạo ra 27,1 triệu việc làm. Những con số này không chỉ cho thấy quy mô mà còn khẳng định vai trò trụ cột của SHTT trong việc tạo ra giá trị kinh tế và việc làm.

Theo Luật sư Lê Quang Vinh, quyền sở hữu trí tuệ không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà là loại tài sản thực sự. Bộ luật Dân sự 2015 đã khẳng định tài sản bao gồm cả "quyền tài sản có thể định giá được bằng tiền", trong đó quyền SHTT là một loại quyền tài sản (Điều 105, 115). Luật Sở hữu trí tuệ cũng xác định quyền SHTT là quyền đối với tài sản trí tuệ (Điều 4.1).

Để được coi là một tài sản vô hình có giá trị, Thông tư 37/2024/TT-BTC về chuẩn mực thẩm định giá yêu cầu ba điều kiện: (1) bằng chứng tồn tại; (2) khả năng tạo lợi ích kinh tế; và (3) có thể định giá bằng tiền. Quyền SHTT đáp ứng đầy đủ cả ba. Một thương hiệu đã đăng ký, một sáng chế được cấp bằng, một phần mềm có giấy phép khai thác đều có thể định giá, li-xăng, thừa kế, kê biên, hoặc góp vốn.

Đơn cử giống thanh long ruột đỏ LĐ1 được Viện Cây ăn quả miền Nam chuyển giao với giá 5 tỷ đồng là những minh chứng sống động cho giá trị thương mại khổng lồ của tài sản trí tuệ tại Việt Nam.

Đặc điểm nổi bật nhất của quyền sở hữu trí tuệ như một dạng tài sản vô hình là tính sinh lợi không cạnh tranh. Một bản nhạc có thể phát cho hàng triệu người, một sáng chế có thể cấp phép cho nhiều doanh nghiệp mà không làm “hao mòn” tài sản gốc. Mặc dù không thể cầm nắm hay di chuyển vật lý như tài sản hữu hình, giá trị của SHTT lại được phản ánh một cách cụ thể trong các giao dịch góp vốn, hợp đồng li-xăng, hay các vụ kiện đòi bồi thường thiệt hại lên tới hàng chục triệu USD. Điều này giải thích vì sao ngày càng nhiều quốc gia ban hành các cơ chế pháp lý, tài chính và thuế quan để thúc đẩy việc tài sản hóa quyền SHTT.

Thực tế đáng lo ngại là mặc dù các doanh nghiệp tư nhân Việt Nam đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa đang nỗ lực đổi mới, sáng tạo, cải tiến sản phẩm và mô hình kinh doanh, xây dựng thương hiệu với nhiều sản phẩm "Made in Vietnam" chất lượng cao, tiềm năng vươn ra toàn cầu, nhưng lại thiếu thói quen bảo hộ và tài sản hóa quyền sở hữu trí tuệ.

 Sáng chế không đăng ký, nhãn hiệu để trống, bí mật công nghệ không được xác lập quyền. Hệ quả là nhiều trường hợp, sản phẩm bị làm giả, thương hiệu bị chiếm dụng, hoặc mất quyền vì không biết cách nộp đơn đúng thời điểm. Đây là một nghịch lý khi doanh nghiệp càng đổi mới, càng dễ bị tổn thương nếu không có "lớp áo pháp lý" từ hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ.

Trong bối cảnh đó, việc tài sản hóa quyền sở hữu trí tuệ thông qua đăng ký, định giá, đưa vào báo cáo tài chính, góp vốn, chuyển nhượng, hoặc làm tài sản đảm bảo trở thành yêu cầu tất yếu. Đây không chỉ là vấn đề tuân thủ pháp luật, mà là một chiến lược sống còn để doanh nghiệp bảo vệ thành quả đổi mới và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Phát triển kinh tế số đòi hỏi chúng ta phải thay đổi cách nhìn nhận là không chỉ bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ mà còn coi đó là một loại tài sản cốt lõi có giá trị, có thể thương mại hóa, và cần được đầu tư bài bản như bất kỳ tài sản nào khác của doanh nghiệp.

Đã đến lúc các văn bản pháp luật, đặc biệt là Luật Sở hữu trí tuệ cần chính thức ghi nhận định nghĩa quyền sở hữu trí tuệ là một dạng tài sản vô hình. Việc bổ sung định nghĩa này không chỉ giúp thống nhất hệ thống pháp luật, mà còn tạo cơ sở vững chắc để tài sản hóa, định giá, kê khai và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong thực tiễn kinh doanh và xét xử.

Nếu hệ thống pháp luật Việt Nam sớm hoàn thiện về phương diện này, chúng ta sẽ có thêm công cụ mạnh mẽ để hỗ trợ doanh nghiệp Việt đi nhanh hơn trên con đường chinh phục thị trường quốc tế bằng năng lực sáng tạo và giá trị tri thức nội sinh.

Việc tài sản hóa SHTT không chỉ là chuyện của riêng doanh nghiệp mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Đó là nền tảng để xây dựng một nền kinh tế minh bạch, đổi mới, và thực sự phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.