Sửa đổi Luật Đo lường đột phá để hội nhập

Khơi thông dòng chảy công nghệ

Nền kinh tế số và sự bùng nổ của công nghệ lượng tử đang đặt hệ thống hạ tầng kỹ thuật quốc gia trước những đòi hỏi chưa từng có trong tiền lệ. Sau gần 15 năm vận hành ổn định, Luật Đo lường hiện hành đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh khi tạo dựng nền móng pháp lý cơ bản.

Tuy nhiên, trước làn sóng chuyển đổi số vũ bão, tấm áo cơ chế cũ bắt đầu bộc lộ sự chật chội. Những bất cập về năng lực cốt lõi của hệ thống đo lường quốc gia, sự thiếu hụt hành lang pháp lý cho các thiết bị đo thông minh, cùng các thủ tục hành chính mang tính quản lý thuần túy đang vô hình trung tạo áp lực lên sức cạnh tranh của cộng đồng doanh nghiệp.

Đứng trước yêu cầu cấp thiết đó, Dự thảo Luật Đo lường sửa đổi được kỳ vọng sẽ tạo ra một bước ngoặt mang tính lịch sử. Với cấu trúc xoay quanh 3 trụ cột chiến lược là thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện, nâng cao năng lực đo lường quốc gia lấy doanh nghiệp làm trung tâm và đẩy mạnh phân cấp quản lý, dự thảo mở ra không gian phát triển mới cho khoa học công nghệ.

Dù vậy, để luật sửa đổi thực sự trở thành bệ phóng cho nền kinh tế, giới chuyên gia nhận định cần phải có những tư duy đột phá mạnh mẽ hơn, bám sát các thông lệ quốc tế khắt khe nhất thay vì chỉ dừng lại ở việc vá lỗi các điều khoản cũ.

Minh chứng rõ nét cho yêu cầu này nằm ở việc định hình lại toàn bộ hệ thống thuật ngữ chuyên ngành. Trong kỷ nguyên IoT và trí tuệ nhân tạo, ranh giới giữa phần cứng và phần mềm trong các thiết bị kỹ thuật đã hoàn toàn thay đổi.

PGS.TS Vũ Khánh Xuân, Chủ tịch Hội Đo lường Việt Nam, nhấn mạnh việc rà soát và cập nhật các thuật ngữ cốt lõi như định nghĩa về đo lường để tương thích hoàn toàn với các tài liệu chuẩn quốc tế mới nhất là điều kiện tiên quyết.

Nếu không đồng bộ về mặt ngôn ngữ kỹ thuật với thế giới, các sản phẩm công nghệ cao của Việt Nam sẽ gặp rào cản lớn khi bước ra thị trường toàn cầu. Đồng tình với quan điểm này, TS. Trần Quốc Tuấn, Chủ tịch Hội Khoa học và Kỹ thuật về Tiêu chuẩn và Chất lượng Việt Nam (VINASTAQ), đề xuất ban soạn thảo phải làm rõ nét, rạch ròi các khái niệm về phương tiện đo, thiết bị đo và hệ thống đo để bắt kịp hơi thở của công nghệ hiện đại.

Tạo đòn bẩy cho doanh nghiệp

Một đạo luật đo lường hiện đại không thể là một tập hợp các quy định cấm đoán, mà phải đóng vai trò là đòn bẩy thúc đẩy kinh tế. Để làm được điều này, mối quan hệ giữa nhà nước và doanh nghiệp cần được định nghĩa lại theo hướng đồng hành.

PGS.TS Vũ Khánh Xuân chỉ ra rằng, việc phát triển một tổ chức kỹ thuật đo lường quốc gia đủ năng lực bám sát công nghệ thế giới, đóng vai trò đầu mối liên kết và tham gia các thỏa thuận thừa nhận quốc tế là cực kỳ quan trọng. Khi các kết quả đo lường trong nước được công nhận rộng rãi trên thế giới, chi phí kiểm định của doanh nghiệp xuất khẩu sẽ giảm đáng kể, giúp nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tuy nhiên, tính thị trường và quyền tự chủ của doanh nghiệp cũng cần được tôn trọng tối đa. Đối với chương trình đảm bảo đo lường, các chuyên gia khuyến cáo không nên luật hóa một cách cứng nhắc. Thay vào đó, hãy để hoạt động này vận hành dựa trên nhu cầu tự thân và năng lực tài chính thực tế của từng đơn vị. Việc chuyển đổi số trong đo lường cũng cần một lộ trình tường minh, phân định rõ giới hạn và nguồn lực thực hiện để tránh tình trạng đầu tư dàn trải, hình thức và kém hiệu quả.

Bên cạnh cơ chế khuyến khích, việc thiết lập một hành lang pháp lý nghiêm minh, không kẽ hở là mặt đối lập không thể tách rời để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và các doanh nghiệp chân chính. Thực tế thị trường thời gian qua cho thấy các hành vi gian lận đo lường ngày càng tinh vi nhờ ứng dụng công nghệ cao.

Trước thực trạng này, TS. Trần Quốc Tuấn kiến nghị cần loại bỏ cụm từ nhằm làm sai lệch kết quả đo trong các điều khoản xử phạt của luật mới. Lý do là bởi mọi hành vi tự ý can thiệp, phá vỡ niêm phong hay thay đổi cấu trúc phần mềm, phần cứng của thiết bị đo đều phải bị coi là vi phạm pháp luật và xử lý ngay lập tức. Thay đổi này sẽ triệt tiêu mọi nỗ lực lách luật, đối phó vốn đang gây rất nhiều khó khăn cho các lực lượng thanh tra chuyên ngành.

Đồng thời, chế tài xử phạt cần được mở rộng và siết chặt đối với cả các tổ chức kiểm định gian lận, cấp khống chứng chỉ lẫn các cá nhân cố tình sử dụng giấy tờ giả mạo. Việc phân cấp quản lý đo lường về đến chính quyền cấp xã là bước đi đúng đắn nhằm tối ưu hóa bộ máy, song phải đi đôi với các chương trình đánh giá năng lực và đào tạo nguồn lực bài bản, tránh tình trạng giao việc nhưng thiếu năng lực thực thi.

Theo lộ trình đề ra, hồ sơ Dự thảo Luật sửa đổi sẽ được trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội vào tháng 7/ 2026 và dự kiến được Quốc hội khóa XVI thông qua tại Kỳ họp thứ hai vào tháng 10/2026. Quãng thời gian còn lại là cơ hội để các cơ quan soạn thảo tiếp thu nghiêm túc các ý kiến tâm huyết, biến Luật Đo lường sửa đổi thành một văn bản pháp lý có tầm nhìn dài hạn, vừa bảo vệ vững chắc thị trường nội địa, vừa mở toang cánh cửa hội nhập quốc tế cho doanh nghiệp Việt.