Siết chặt kẽ hở chuỗi cung ứng thực phẩm

Gia cố nền tảng pháp lý từ những điểm nghẽn thực tiễn

Sau hơn 15 năm vận hành, Luật An toàn thực phẩm 2010 đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử nhưng bắt đầu bộc lộ những khoảng trống trước sự vận động không ngừng của thị trường. Thực trạng thực phẩm bẩn, hàng giả, hàng kém chất lượng len lỏi vào mâm cơm gia đình không chỉ là nỗi lo về sức khỏe mà còn là rào cản đối với uy tín nông sản Việt trên trường quốc tế.

Việc Bộ Y tế khẩn trương xây dựng Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi để trình Quốc hội khóa XVI không chỉ là yêu cầu cấp bách về quản lý nhà nước mà còn là lời giải cho bài toán niềm tin của xã hội.

Ông Chu Quốc Thịnh, Quyền Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm, thẳng thắn nhìn nhận rằng các quy định hiện hành đã bộc lộ sự thiếu thống nhất, chưa theo kịp thực tiễn quản lý rủi ro hiện đại. Điểm mấu chốt trong tư duy làm luật lần này là sự chuyển dịch mạnh mẽ từ cơ chế kiểm soát trước khi lưu hành sang kiểm soát trong và sau khi sản phẩm đã ra thị trường.

Đây là mô hình tiệm cận với các tiêu chuẩn khắt khe của FDA Hoa Kỳ, nơi mà sự tự giác của doanh nghiệp được đặt lên hàng đầu nhưng đi kèm với đó là những chế tài hậu kiểm cực kỳ nghiêm khắc.

Hệ thống pháp lý mới sẽ tập trung gia cố toàn bộ chuỗi cung ứng, từ khâu sản xuất nguyên liệu đến bàn ăn. Việc bổ sung và nâng cao năng lực hệ thống thử nghiệm là một bước đi chiến lược. Bởi lẽ, nếu không có một thước đo chuẩn xác và quy trình đánh giá kết luận sản phẩm đạt hay không đạt một cách minh bạch, mọi nỗ lực quản lý đều trở nên cảm tính.

Dự thảo cũng đặc biệt chú trọng đến cơ chế thu hồi nhanh. Trong thế giới phẳng, một lô hàng lỗi nếu không được thu hồi kịp thời trong vòng vài giờ có thể gây ra những hệ lụy khôn lường về sức khỏe cộng đồng.

Quyền lực của sự minh bạch

Một trong những điểm sáng nhất của Dự thảo lần này là việc phân cấp, phân quyền triệt để cho địa phương. UBND cấp tỉnh sẽ không còn đóng vai trò phối hợp thụ động mà trở thành chủ thể chịu trách nhiệm chính với một cơ quan đầu mối duy nhất. Điều này giúp xóa bỏ tình trạng cha chung không ai khóc hoặc sự chồng chéo giữa các sở ngành. Khi quy trình hành chính được rút ngắn, sự phản ứng của cơ quan chức năng trước các sự cố an toàn thực phẩm sẽ trở nên nhanh nhạy và quyết liệt hơn.

Tuy nhiên, vai trò của nhà nước chỉ là một vế của phương trình. Vế còn lại nằm ở trách nhiệm của doanh nghiệp. Luật sư Nguyễn Thị Thùy, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư thành phố Hải Phòng, phân tích rằng việc tăng cường trách nhiệm của tổ chức đứng tên công bố sản phẩm là yếu tố sống còn. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp vẫn có tâm lý phó mặc chất lượng cho cơ quan cấp phép ban đầu. Khi chuyển sang cơ chế hậu kiểm, gánh nặng chứng minh sự an toàn thuộc về chính người sản xuất.

Công nghệ sẽ là cánh tay nối dài để thực hiện mục tiêu này. Việc bắt buộc áp dụng mã vạch, mã QR để truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn khuyến khích mà phải trở thành tiêu chuẩn bắt buộc. Một sản phẩm an toàn phải là một sản phẩm có lý lịch rõ ràng.

Từ hạt giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đến quy trình sơ chế, chế biến đều phải được số hóa và công khai. Đây chính là tấm giấy thông hành để thực phẩm Việt chinh phục con số kim ngạch xuất khẩu hơn 65 tỷ USD, con số mà phần lớn đến từ các mặt hàng nông nghiệp nhạy cảm với dư lượng hóa chất.

Sự phối hợp liên ngành giữa Bộ Y tế, Bộ NN&MT cùng Bộ Công Thương đang được cụ thể hóa bằng các chỉ số giám sát hiệu quả. Không thể có thực phẩm sạch nếu đầu vào từ thức ăn chăn nuôi hay phân bón bị buông lỏng. Việc dành riêng một chương về hậu kiểm trong Dự thảo không chỉ tạo cơ sở pháp lý thống nhất mà còn là lời cảnh báo đanh thép đối với những hành vi gian lận thương mại.

Kiểm soát an toàn thực phẩm không thể chỉ là những đợt ra quân rầm rộ theo kiểu bắt cóc bỏ dĩa. Đó phải là một dòng chảy xuyên suốt, nơi mà mỗi mắt xích trong chuỗi cung ứng đều hiểu rằng họ đang nắm giữ sinh mệnh của khách hàng và uy tín của thương hiệu quốc gia. Khi trách nhiệm được làm rõ, khi hậu kiểm trở thành áp lực thường trực, đó là lúc người tiêu dùng có thể thực sự an tâm với mỗi bữa ăn hằng ngày.

Hy vọng rằng, với những sửa đổi căn cơ và sự quyết tâm của các cơ quan soạn thảo, Luật An toàn thực phẩm sửa đổi sẽ tạo ra một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng, nơi các doanh nghiệp làm ăn chân chính được bảo vệ và những vi phạm bị loại bỏ một cách triệt để.