Quy hoạch đô thị và nông thôn: Mở rộng không gian phát triển, khơi thông nguồn lực đầu tư

Quy hoạch phải đi trước một bước để dẫn dắt phát triển

Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng cùng nhiều nghị quyết quan trọng của Trung ương tiếp tục khẳng định vị thế then chốt của công tác quy hoạch xây dựng. Đô thị hóa và phát triển đô thị được xác định là động lực trọng yếu thúc đẩy kinh tế - xã hội tăng trưởng nhanh và bền vững.

Phát biểu chỉ đạo tại Lễ kỷ niệm 70 năm thành lập Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia (VIUP), Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh nhấn mạnh: Bối cảnh mới đặt ra yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ tư duy và phương pháp lập quy hoạch, bảo đảm gắn kết chặt chẽ hơn giữa quy hoạch với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và tổ chức không gian phát triển quốc gia. Để phát huy vai trò của ngành Xây dựng, quy hoạch phải đi trước một bước, mở đường và tạo lập không gian phát triển mới; đồng thời bảo đảm vững chắc quốc phòng - an ninh, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây không chỉ là yêu cầu chuyên môn thuần túy mà còn quyết định trực tiếp đến hiệu quả huy động, phân bổ và sử dụng các nguồn lực đầu tư của toàn xã hội.

Thực tế cho thấy, tốc độ đô thị hóa nhanh đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc kinh tế, dân cư và diện mạo của nhiều địa phương. Khi các đô thị không ngừng mở rộng, áp lực về nhà ở, giao thông, dịch vụ và hạ tầng kỹ thuật ngày càng lớn. Trong khi đó, sợi dây liên kết giữa đô thị với khu vực nông thôn, giữa các đô thị trong cùng vùng và giữa các trung tâm kinh tế với hệ thống hạ tầng giao thông chiến lược vẫn cần được củng cố đồng bộ.

Từ thực tiễn này, Thứ trưởng Nguyễn Văn Sinh yêu cầu công tác quy hoạch phải lấy sự kết nối làm trọng tâm. Đó là kết nối đô thị với nông thôn, tạo điều kiện để khu vực nông thôn tham gia sâu vào chuỗi cung ứng, phát triển dịch vụ và công nghiệp phụ trợ. Kết nối liên đô thị và hạ tầng chiến lược, mở rộng thị trường lao động, thúc đẩy lưu thông hàng hóa, kết nối các trung tâm sản xuất với thị trường tiêu thụ và giảm áp lực tập trung dân cư cho các đô thị lõi.

Khi các không gian phát triển được liên thông, lợi thế cạnh tranh của mỗi địa phương sẽ vượt ra khỏi ranh giới hành chính chật hẹp, hình thành nên các không gian kinh tế tổng thể có sức bật lớn.

Nâng cao tính khả thi và khai thác các không gian kinh tế mới

Để những định hướng đó đi vào thực tiễn, bên cạnh việc hoàn thiện thể chế và phương pháp lập quy hoạch, năng lực nghiên cứu, dự báo và tư vấn của các cơ quan chuyên ngành giữ vai trò đặc biệt quan trọng.

Là đơn vị đặt nền móng cho ngành quy hoạch nước nhà, Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia (VIUP) suốt 70 năm qua luôn giữ vững vai trò nòng cốt qua ba chức năng: phục vụ quản lý nhà nước, nghiên cứu khoa học và tư vấn lập quy hoạch.

Viện trưởng VIUP Hoàng Vĩnh Hưng chia sẻ, từ năm 2016 đến nay, Viện đã hoàn thành hơn 70 nhiệm vụ khoa học công nghệ (trong đó có 3 nhiệm vụ cấp quốc gia) với 75 nhà khoa học trình độ chuyên môn cao. Các công trình nghiên cứu tập trung sâu vào việc đổi mới phương pháp luận, xây dựng hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia, cũng như nghiên cứu các mô hình đô thị xanh, chống chịu thiên tai và quy hoạch nông thôn mới gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa.

Đặc biệt, kết quả nghiên cứu khoa học không nằm trên giấy mà được VIUP chuyển hóa trực tiếp vào thực tiễn thông qua hàng loạt đồ án tầm cỡ như: Quy hoạch hệ thống đô thị và nông thôn thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn 2050; các đồ án Quy hoạch Vùng, Quy hoạch tỉnh và Quy hoạch chung các Khu kinh tế, các đô thị trọng điểm như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Quảng Ninh… Song song đó, Viện tiên phong đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS), trí tuệ nhân tạo (AI) và xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung để tự động hóa, nâng cao độ chính xác trong công tác lập quy hoạch.

Song thực tiễn khi bước vào giai đoạn phát triển tiếp theo, bài toán đặt ra không còn là số lượng hay quy mô đồ án, mà cốt lõi nằm ở chất lượng dự báo, tính khả thi và khả năng gắn kết với nguồn lực thực tế.

Theo Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh, việc hoàn thiện thể chế, chính sách nhằm tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho hoạt động đầu tư xây dựng cần được đặt song hành với yêu cầu nâng cao chất lượng quy hoạch. Một hệ thống quy hoạch chất lượng cao không chỉ xác định định hướng phát triển mà còn phải làm rõ lộ trình thực hiện, thứ tự ưu tiên đầu tư và bảo đảm sự phù hợp với nguồn lực của từng địa phương. Đây là cơ sở để thu hẹp khoảng cách giữa ‘bản vẽ quy hoạch’ với thực tiễn triển khai tại cơ sở.

Đón đầu xu thế phát triển của nền kinh tế đô thị hiện đại, Viện trưởng Hoàng Vĩnh Hưng cho biết trong thời gian tới, VIUP sẽ mở rộng mũi nhọn nghiên cứu sang những không gian tài nguyên mới đầy tiềm năng như: Không gian ngầm đô thị và không gian tầm thấp; Cơ chế quản lý, quyền sử dụng và khai thác không gian cao tầng; Khai thác giá trị kinh tế từ cảnh quan đô thị.

Đây là những lĩnh vực đòi hỏi tư duy liên ngành sâu sắc, kết hợp hài hòa giữa kiến trúc, xây dựng, kinh tế học, môi trường và công nghệ quản lý, nhằm giải phóng và tối ưu hóa nguồn lực không gian trong bối cảnh quỹ đất bề mặt tại các đô thị lớn đang dần cạn kiệt.

Cùng với đó, VIUP tiếp tục đẩy mạnh hợp tác quốc tế và chuyển giao công nghệ. Nổi bật trong giai đoạn 2026 - 2030, Viện sẽ triển khai dự án “Đô thị Việt Nam thích ứng/chống chịu với biến đổi khí hậu” sử dụng nguồn vốn viện trợ ODA không hoàn lại của Chính phủ Canada, hứa hẹn mang lại những giải pháp quy hoạch tiên tiến giúp các đô thị Việt Nam vững vàng trước các thách thức môi trường.

Giá trị của công tác quy hoạch, xét đến cùng, không chỉ nằm ở những định hướng được xác lập trên bản đồ mà ở khả năng chuyển hóa các định hướng đó thành không gian phát triển có tính khả thi, gắn với nguồn lực đầu tư và nhu cầu thực tiễn. Khi quy hoạch thực sự đi trước một bước, tạo được sự kết nối đồng bộ giữa hạ tầng, sản xuất và các trung tâm kinh tế, đây sẽ là cơ sở quan trọng để khai thác hiệu quả tiềm năng từng vùng, khơi thông nguồn lực và tạo động lực tăng trưởng dài hạn cho đất nước.