Phía sau cơn lũ dữ

Những ngày này, miền núi phía Bắc quay cuồng trong lũ dữ. Một màu nước đục ngầu từ thượng nguồn đổ về, xé ngang dọc các khu dân cư, nhấn chìm nhiều ngôi nhà trong nước lũ. Cảnh tan hoang chạy dọc dài theo con nước, bung toạc những quả đồi, khoét sâu những bờ suối, bứng đi những vườn cây ăn quả, phá vỡ những con đường... Lũ qua kéo thêm bao sinh mạng, tài sản của người dân miền sơn cước. Cchỉ trong "tích tắc" mưa lũ đã cướp đi mạng sống của 3 người là nỗi đau quá lớn đối với các gia đình ở Hà Giang nói riêng và bàng hoàng của người dân cả nước nói chung.

Theo Ban Chỉ đạo quốc gia về phòng chống thiên tai, từ ngày 8 đến 11/6, các tỉnh, thành Hà Giang, Quảng Ninh, Hải Phòng, Cao Bằng, Điện Biên, Lào Cai, Yên Bái, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Bắc Giang có mưa rất lớn, gây thiệt hại nặng nề về người và tài sản. Mưa lũ, sạt lở đất làm 3 người chết tại tỉnh Hà Giang; 2.407 căn nhà ngập nước; 2.424 ha lúa và hoa màu bị ngập úng; 157 ha diện tích nuôi trồng thủy sản bị thiệt hại; 513 con gia súc bị chết, cuốn trôi. Mưa, lũ đã làm nhiều điểm bị sạt lở, ngập lụt với tổng khối lượng trên 21.400 m3 đất, đá, bê-tông. Các địa phương đang khẩn trương khắc phục hậu quả, ổn định đời sống nhân dân.

Mỗi ngày, nghe những con số, thấy những hình ảnh từ vùng lũ, chúng ta không khỏi xót xa suy nghĩ. Có cách nào để ngăn ngừa lũ lụt và hạn chế thiệt hại, mất mát được không. Có thể nào “chống lũ” được không?

Thiên nhiên đã sinh ra lũ, và có ngay khe suối, sông để biến lũ thành an toàn, hài hòa. Nghìn năm, triệu năm đã mưa thì sẽ có lũ như thế. Nhưng tại sao mấy chục năm nay, nhất là những năm gần đây, cứ đến mùa mưa, ở nước ta lại có những trận lũ ống, lũ quét kinh hoàng, thiệt hại vô cùng lớn? Ai cũng có thể trả lời ngay là tại phá rừng, tại xây dựng lấn chiếm dòng chảy...

Câu chuyện quản lý, bảo vệ "lá phổi xanh" ở Việt Nam đã, đang và sẽ có nhiều vấn đề phải suy ngẫm. Mặc dù, chúng ta đã thực hiện nhiều nỗ lực thực thi luật pháp, tuy vậy, phá rừng vẫn là vấn đề nhức nhối. Báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, trong 4 tháng đầu năm 2024, các tỉnh, thành phố trên cả nước xảy ra 650 vụ phá rừng, diện tích bị tác động 182,2ha, giảm 75,7ha. Các vụ phá rừng chủ yếu tại các tỉnh vùng Tây Nguyên, miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ, như: Bắc Kạn, Sơn La, Điện Biên, Nghệ An, Thừa Thiên - Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Phú Yên...

Rừng mất kéo theo bao hệ lụy. Mưa bão xảy ra trên lãnh thổ Việt Nam ngày càng tăng cả về tần suất và nguy hại, trở thành mối đe dọa thực sự đối với cuộc sống của con người và sự phát triển của nền kinh tế. Nạn phá rừng đầu nguồn để khai thác gỗ, phát triển nông nghiệp, thủy điện… làm thảm thực vật trên lưu vực ngày càng giảm dẫn đến khả năng cản dòng chảy kém, lũ tập trung nhanh hơn…

Một chiếc cưa máy trên thượng nguồn không chỉ đốn hạ một thân cây, mà nó “chém thẳng” vào cuộc đời của hàng nghìn con người trong vùng nhạy cảm với lũ. Nước mắt sẽ còn rơi nhiều sau những cơn mưa cực đoan. Và liệu rằng, những hình ảnh về hàng trăm người dân bị tử nạn do lũ ống, lũ quét xảy ra trong thời gian qua, có khiến những kẻ phá rừng “rửa tay, gác cưa” hay không? Rất khó để có câu trả lời thỏa đáng, bởi chừng nào còn lợi ích quá lớn sẽ vẫn còn những kẻ nhẫn tâm tàn phá rừng…

Có quá nhiều câu hỏi đang trở thành những tiếng thở dài của người dân. Sau lũ quét và tang thương, ai là người trả lời cho những mất mát mà họ phải gánh chịu hôm nay?! Có lãnh đạo địa phương nào dám đứng ra nhận trách nhiệm về những cánh rừng nguyên sinh bị cạo trọc, lòng núi bị đục khoét, lòng sông bị hút cạn, đến cả những công trình thủy điện lớn nhỏ xây dựng tràn lan?

Và khi rừng cạn kiệt dần, chúng ta có “sửa sai” bằng phong trào trồng rừng, giữ rừng. Rừng trồng mới, rừng tái sinh, khoanh nuôi bảo vệ đã mang lại màu xanh cho phần lớn diện tích núi trọc. Nhưng thử hỏi, rừng loại ấy liệu có tương quan với lượng mưa để có đủ khả năng gánh vác nhiệm vụ điều hòa lũ hay không? Không thể cứ để rừng đầu nguồn bị tàn phá vô tội vạ, để rồi, năm nào cũng phải huy động sức người sức của cứu trợ. Tiền thì có thể, nhưng sinh mạng con người lấy gì bù đắp?

Chúng ta đã có mô hình nhà phao chống lũ. Điều đó là cần thiết, song, bình tâm nhìn lại, đúng là người dân cần đến những chiếc phao để được an toàn về tính mạng, nhưng họ cũng cần hơn những “chiếc phao niềm tin”. Sẽ không tổ chức xã hội nào có thể đảm bảo hay lo xuể cho người dân nghèo ở những vùng rốn lũ nếu như cơ quan chức năng vẫn cứ vì nguồn lợi trước mắt, lợi ích nhóm mà nhân rộng mô hình phát triển không bền vững, bỏ qua những hệ lụy tác động lên đời sống người dân. Cũng không tổ chức từ thiện nào có thể lo cho dân hết đói nếu như những chính sách phát triển bỏ qua những điều kiện an sinh dành cho họ.

Phải chung sống với lũ lụt - đấy là ý cam chịu, nhất thời. Về lâu về dài, mỗi người dân cần phải biết tại sao lũ hung dữ, để rồi từ đó, có cách giữ rừng, giữ môi trường như giữ tính mạng mình. Thờ ơ, tắc trách mọi lúc, mọi nơi đang dung dưỡng cho nhân tai ngày càng dày, càng nặng và rồi thiên tai sẽ còn khôn lường gấp bội.

Mỗi bước chân bì bõm, vẫy vùng trong lũ, dưới cái lạnh của nước đầu nguồn, đâu nhói buốt bằng cảnh tượng hoang tàn hôm nay.