Phát triển giáo dục nghề nghiệp cần đầu tư nâng cao kỹ năng xanh và công nghệ AI

Người lao động tương lai không chỉ cần thành thạo chuyên môn, mà còn phải có năng lực công nghệ, tư duy thích ứng, hiểu biết về môi trường và khả năng khai thác các công cụ AI. Vì vậy, đầu tư cho giáo dục nghề nghiệp theo hướng tăng cường kỹ năng xanh và năng lực AI đang trở thành một trong những điều kiện quan trọng để doanh nghiệp nâng cao năng suất, sức cạnh tranh và khả năng thích ứng trong quá trình chuyển đổi.

Không chỉ thay đổi cách thức sản xuất, chuyển đổi xanh và chuyển đổi số đang định hình lại chính cấu trúc của việc làm. Sự xuất hiện của các hệ thống tự động hóa, dữ liệu lớn, AI hay các công nghệ sử dụng năng lượng hiệu quả khiến nhiều vị trí việc làm đòi hỏi người lao động phải liên tục cập nhật kiến thức và kỹ năng.

Trong khi đó, quá trình xanh hóa sản xuất cũng kéo theo nhu cầu về những nhân lực có khả năng sử dụng tiết kiệm năng lượng, tối ưu tài nguyên, giảm chất thải và tham gia cải tiến quy trình theo hướng bền vững.

Điều này đặt giáo dục nghề nghiệp trước yêu cầu phải chuyển từ tư duy đào tạo chủ yếu dựa trên kỹ năng chuyên môn sang phát triển một hệ năng lực rộng hơn. Kỹ năng nghề vẫn là nền tảng, nhưng cần được bổ sung bằng năng lực số, khả năng ứng dụng AI, kỹ năng xanh, tư duy giải quyết vấn đề và khả năng học tập liên tục.

Đưa kỹ năng xanh và AI vào quá trình đào tạo

Thực tế triển khai Dự án “Vì một hành tinh xanh và Giáo dục AI – Kiến tạo tương lai” giai đoạn 2024-2026 tại Bắc Ninh cho thấy những yêu cầu mới của thị trường lao động có thể được đưa vào giáo dục nghề nghiệp thông qua đổi mới chương trình, phương pháp giảng dạy và trải nghiệm thực tế.

Dự án do Tổ chức Kenan Foundation Asia phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bắc Ninh triển khai, với sự đồng hành của Quỹ Schneider Electric Foundation và Schneider Electric Việt Nam.

Trong hai năm, Dự án đã hỗ trợ 16 trường cao đẳng, trung cấp nghề trên địa bàn tỉnh từng bước tích hợp các nội dung về năng lượng tái tạo, hiệu quả năng lượng và phát triển bền vững vào chương trình đào tạo.

Đáng chú ý, 112 giảng viên được đào tạo về năng lượng bền vững, bảo vệ môi trường, phương pháp học tập dựa trên dự án (PBL) và phương pháp giảng dạy gắn với các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hợp Quốc (SDGs). Khoảng 10.560 sinh viên có cơ hội tiếp cận phương pháp học tập dựa trên dự án, qua đó phát triển tư duy phản biện, khả năng sáng tạo, kỹ năng hợp tác và giải quyết vấn đề.

Cách tiếp cận này cho thấy đào tạo kỹ năng xanh không nhất thiết phải hình thành một môn học riêng biệt, mà có thể được tích hợp vào chính quá trình đào tạo nghề. Khi người học được đặt trước những bài toán về sử dụng năng lượng, bảo vệ môi trường hay tối ưu nguồn lực, kiến thức chuyên môn được gắn với yêu cầu thực tế của sản xuất.

Dự án cũng phát triển tài liệu “Vì một hành tinh xanh và Giáo dục AI – Kiến tạo tương lai”, tập trung vào tiết kiệm năng lượng, chuyển dịch năng lượng, năng lượng tái tạo, sử dụng năng lượng hiệu quả và bảo vệ môi trường, đồng thời hỗ trợ đổi mới phương pháp giáo dục.

Hai Hội trại Vì Một Hành Tinh Xanh (Green Energy Camp) thu hút hơn 400 giảng viên và sinh viên từ 16 trường cao đẳng, trung cấp nghề tham gia, tạo thêm môi trường để người học giao lưu, trải nghiệm và tiếp cận những vấn đề thực tiễn liên quan đến năng lượng xanh.

Theo ông Richard Bernhard, Trưởng Đại diện Tổ chức Kenan Foundation Asia tại Việt Nam, trong hai năm triển khai, phương pháp học tập dựa trên dự án và kỹ năng xanh đã được chuyển hóa từ lý thuyết thành các hoạt động thực tiễn tại 16 cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Quá trình này góp phần nâng cao năng lực giảng viên, khuyến khích sinh viên tư duy sáng tạo và chủ động phát triển giải pháp.

Từ góc nhìn thị trường lao động, những năng lực này ngày càng có giá trị. Khi công nghệ liên tục thay đổi, doanh nghiệp cần những người lao động không chỉ biết vận hành thiết bị, mà còn có khả năng tiếp cận công nghệ mới, phân tích vấn đề, phối hợp với đồng nghiệp và chủ động cải tiến quy trình.

Đặc biệt, sự phát triển nhanh của AI đang làm thay đổi cách thức thực hiện nhiều công việc. AI có thể hỗ trợ xử lý dữ liệu, tự động hóa một số tác vụ và nâng cao hiệu suất, nhưng để khai thác công nghệ hiệu quả, người lao động vẫn cần nền tảng chuyên môn, tư duy phản biện và khả năng kiểm chứng, đánh giá kết quả do AI tạo ra.

Do đó, đào tạo AI trong giáo dục nghề nghiệp không nên chỉ dừng ở việc hướng dẫn sử dụng một số công cụ, mà cần hình thành năng lực làm việc trong môi trường có AI. Đây sẽ là một trong những yếu tố quan trọng giúp người lao động duy trì khả năng thích ứng khi công nghệ tiếp tục phát triển.

Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào đào tạo nhân lực

Nếu kỹ năng xanh và AI là yêu cầu mới của thị trường lao động, câu hỏi tiếp theo là làm thế nào để những năng lực này thực sự đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp.

Trong quá trình chuyển đổi, doanh nghiệp có thể đầu tư vào máy móc, phần mềm, dây chuyền tự động hóa hay các giải pháp tiết kiệm năng lượng. Tuy nhiên, hiệu quả của những khoản đầu tư này cuối cùng vẫn phụ thuộc vào khả năng của đội ngũ nhân sự.

Một dây chuyền hiện đại sẽ khó phát huy hết công suất nếu người vận hành thiếu kỹ năng công nghệ. Một hệ thống quản lý năng lượng sẽ khó tạo ra hiệu quả tối ưu nếu người sử dụng không hiểu các nguyên tắc tiết kiệm năng lượng. Tương tự, việc đưa AI vào doanh nghiệp cũng đòi hỏi nhân sự có khả năng sử dụng, kiểm soát và tích hợp công nghệ vào quy trình công việc.

Doanh nghiệp cần được đặt ở vị trí chủ động hơn trong hệ sinh thái giáo dục nghề nghiệp, không chỉ tiếp nhận lao động sau tốt nghiệp mà có thể tham gia từ khâu xác định nhu cầu kỹ năng, góp ý chương trình, hỗ trợ chuyên gia, cung cấp môi trường thực hành đến đánh giá năng lực người học.

Theo ông Lê Nguyên Khang, Giám đốc Marketing và Truyền thông Schneider Electric Việt Nam và Campuchia, những bài học từ các dự án như “Vì một hành tinh xanh và Giáo dục AI – Kiến tạo tương lai” cần tiếp tục được phát huy thông qua tăng cường hợp tác ba bên, đồng thời tạo điều kiện để kỹ năng xanh và phát triển bền vững trở thành một phần không thể thiếu trong giáo dục nghề nghiệp tại Việt Nam.

Đây cũng là cơ sở để các sáng kiến, đề xuất từ thực tiễn triển khai Dự án được tổng hợp, nghiên cứu, làm cơ sở xây dựng các khuyến nghị về tích hợp kỹ năng xanh, hiệu quả năng lượng và bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục nghề nghiệp Việt Nam.

Về dài hạn, sự phối hợp giữa Nhà nước, cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp cần được duy trì thường xuyên thay vì chỉ hình thành trong khuôn khổ từng dự án. Cơ quan quản lý đóng vai trò định hướng và tạo hành lang chính sách; cơ sở đào tạo chịu trách nhiệm cập nhật chương trình, phương pháp; còn doanh nghiệp cung cấp tín hiệu trực tiếp về nhu cầu nhân lực và những thay đổi của công nghệ.

Đây là cách để giáo dục nghề nghiệp theo kịp tốc độ biến đổi của nền kinh tế, đồng thời giúp doanh nghiệp giảm khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng lao động.

Trong nền kinh tế đang chuyển đổi, kỹ năng xanh và năng lực AI cần được xem là những thành tố mới của năng lực nghề nghiệp, bên cạnh kiến thức chuyên môn. Người lao động có khả năng sử dụng công nghệ, khai thác AI, đồng thời hiểu về hiệu quả năng lượng và môi trường sẽ có nhiều lợi thế hơn khi tham gia thị trường lao động.

Với doanh nghiệp, đầu tư vào nguồn nhân lực này cũng chính là đầu tư vào năng suất và sức cạnh tranh. Với cơ sở giáo dục nghề nghiệp, đó là yêu cầu để chương trình đào tạo không bị tụt lại phía sau công nghệ. Còn với nền kinh tế, đây là nền tảng nhân lực cần thiết để quá trình chuyển đổi xanh và chuyển đổi số diễn ra thực chất.

Giáo dục nghề nghiệp vì thế cần chuyển từ tư duy đào tạo “đủ nghề” sang đào tạo người lao động có khả năng thích ứng với công nghệ, làm việc cùng AI và tạo ra giá trị trong một nền kinh tế xanh hơn.