Phân cấp và minh bạch hóa cơ chế quản lý gạo

Nhận diện những bất cập

Văn bản góp ý của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) về Dự thảo Nghị định quy định về kinh doanh xuất khẩu gạo đã cảnh báo về những nút thắt thể chế đang bóp nghẹt năng lực cạnh tranh của chính các doanh nghiệp xuất khẩu.

Việc hoàn thiện Nghị định về kinh doanh xuất khẩu gạo phải tuân thủ triệt để tinh thần kiến tạo, đặt lợi ích và sự linh hoạt của doanh nghiệp vào vị trí trung tâm, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng và khốc liệt.

Điểm gây tranh cãi nhất trong Dự thảo chính là quy định cấm doanh nghiệp chưa có giấy phép xuất khẩu gạo ủy thác xuất khẩu cho doanh nghiệp đã có giấy phép. Quy định này, nếu được thông qua, sẽ tạo ra một cú sốc tiêu cực cho cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) những đơn vị đang đóng vai trò tiên phong trong việc mở rộng thị trường ngách, chất lượng cao.

Thực tế thương mại quốc tế cho thấy, các thị trường khó tính như Châu Âu, Canada, Trung Đông thường có nhu cầu về gạo chuyên biệt, khối lượng nhỏ nhưng đòi hỏi tiêu chuẩn rất khắt khe về vệ sinh, bảo quản và truy xuất nguồn gốc.

Các SMEs Việt Nam, bằng sự năng động và linh hoạt, thường là những người đầu tiên tiếp cận được các hợp đồng này. Tuy nhiên, việc tự đầu tư và duy trì hệ thống kho bãi, máy móc theo quy định để có giấy phép xuất khẩu có thể là gánh nặng chi phí quá lớn so với quy mô hoạt động của họ.

Cơ chế ủy thác xuất khẩu là một giải pháp hoàn hảo: doanh nghiệp nhỏ tập trung vào khâu tìm kiếm thị trường, phát triển sản phẩm, còn khâu logistics và thủ tục pháp lý được chuyển giao cho các công ty lớn có đủ điều kiện.

Quy định cấm này không chỉ đi ngược lại Luật Thương mại hiện hành vì gạo không nằm trong danh mục cấm mà còn đẩy các doanh nghiệp nhỏ vào thế bí. Họ sẽ buộc phải từ bỏ khách hàng, hoặc tệ hơn, khiến khách hàng chuyển hướng sang các quốc gia có quy định thông thoáng hơn như Thái Lan hay Campuchia.

Đây không chỉ là mất mát của riêng doanh nghiệp mà là sự xói mòn thị phần gạo Việt Nam trên bản đồ thương mại toàn cầu. VCCI đã đúng khi kiến nghị bãi bỏ ngay quy định cấm ủy thác xuất khẩu để duy trì sự linh hoạt và năng lực cạnh tranh.

Phân cấp nâng cao hiệu quả quản lý

Nghị quyết 68/NQ-CP về cải cách thủ tục hành chính và Nghị quyết 04/NQ-CP về phân cấp, phân quyền là kim chỉ nam cho mọi hoạt động xây dựng pháp luật. Tuy nhiên, Dự thảo Nghị định về gạo dường như chưa thấm nhuần tinh thần này, cụ thể ở hai điểm như sau:

Thứ nhất là thẩm quyền cấp phép, với việc giao Bộ Công Thương cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện xuất khẩu gạo đã tạo ra gánh nặng chi phí và thời gian đi lại rất lớn cho các doanh nghiệp, phần lớn tập trung ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Trong khi đó, việc kiểm tra kho bãi, máy xay xát công việc mang tính địa phương lại do Sở Công Thương thực hiện. Việc phân cấp mạnh mẽ, giao thẩm quyền cấp phép cho UBND cấp tỉnh hoặc Sở Công Thương, đồng thời yêu cầu các đơn vị này báo cáo định kỳ lên Bộ Công Thương, sẽ không chỉ giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp mà còn tăng cường hiệu quả quản lý, bám sát thực tiễn địa phương.

Thứ hai là thời hạn giấy phép với quy định Giấy chứng nhận chỉ có hiệu lực 5 năm và doanh nghiệp phải làm lại hồ sơ từ đầu là một sự lãng phí nguồn lực không cần thiết.

Nếu doanh nghiệp đang chịu sự kiểm tra định kỳ của cơ quan quản lý, và nếu có vi phạm sẽ bị thu hồi giấy phép ngay lập tức, thì việc áp dụng thời hạn 5 năm chỉ là một rào cản hành chính.

VCCI kiến nghị bãi bỏ quy định này là hoàn toàn hợp lý, giúp tạo môi trường kinh doanh ổn định, giảm chi phí tuân thủ, và cho thấy sự tin tưởng của Nhà nước vào sự tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp.

Chế tài là công cụ để điều chỉnh hành vi, nhưng nó phải cân xứng và minh bạch. Dự thảo Nghị định có những quy định thu hồi giấy phép quá chặt và thiếu rõ ràng, tiềm ẩn rủi ro lạm quyền.

Việc thu hồi giấy phép vì chậm báo cáo về duy trì mức dự trữ lưu thông là một chế tài quá nặng. Chậm báo cáo là một vi phạm hành chính, không phải là hành vi gây nguy hại nghiêm trọng đến thị trường. Áp dụng hình thức phạt hành chính thay vì tước quyền kinh doanh sẽ là cách tiếp cận công bằng và cân xứng hơn.

Nguy hiểm hơn, quy định thu hồi giấy phép theo đề xuất của cơ quan chức năng là một lỗ hổng pháp lý nghiêm trọng. Việc thu hồi giấy phép, tước quyền kinh doanh của doanh nghiệp, phải dựa trên căn cứ cụ thể, rõ ràng, được pháp luật quy định.

Việc dựa vào một đề xuất chung chung sẽ tạo ra sự tùy tiện, thiếu minh bạch, và khiến doanh nghiệp đối mặt với rủi ro pháp lý không lường trước được. Kiến nghị loại bỏ quy định này là tối cần thiết để đảm bảo tính pháp quyền và sự ổn định của môi trường kinh doanh.

Ngành lúa gạo đang đứng trước cơ hội vàng để khẳng định vị thế trên trường quốc tế. Tuy nhiên, cơ hội này sẽ không thể thành hiện thực nếu các quy định vẫn còn mang nặng tư duy quản lý cũ, sợ rủi ro mà bóp nghẹt sự năng động của thị trường.