Nhân lực năng lượng hạt nhân bản lề của sự tự cường

Thách thức từ năng lực thực thi

Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) năm 2025 có hiệu lực từ đầu năm 2026 đã đánh dấu một chương mới trong chiến lược năng lượng quốc gia. Đây không chỉ là một văn bản pháp lý thuần túy mà là một tuyên ngôn về sự trở lại của điện hạt nhân một thành tố không thể thiếu trong lộ trình Net Zero và bảo đảm an ninh năng lượng bền vững.

Với tỷ lệ đồng thuận cao từ Quốc hội, luật mới đã tạo ra một khung quản trị hiện đại, từ an toàn bức xạ đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, một bộ luật tiên tiến nhất cũng chỉ dừng lại ở vai trò là bản thiết kế; sức sống của dự án lại phụ thuộc hoàn toàn vào những người trực tiếp vận hành bản thiết kế đó.

Khác với các loại hình năng lượng truyền thống, điện hạt nhân là đỉnh cao của sự phức tạp kỹ thuật và các chuẩn mực an toàn khắt khe. Một sai sót nhỏ cũng có thể dẫn đến hậu quả khó lường. Do đó, năng lực thực thi không phải là câu chuyện của tương lai khi nhà máy bắt đầu khởi công, mà phải được chuẩn bị ngay từ bây giờ.

Như các chuyên gia đã cảnh báo, kịch bản về một hạ tầng công nghệ hiện đại nhưng thiếu vắng đội ngũ chuyên gia nội địa đủ tầm chính là rủi ro lớn nhất. Việt Nam không thể chỉ nhập khẩu công nghệ mà phải nhập khẩu cả tri thức, đồng thời, nội hóa năng lực quản trị để thực sự làm chủ vận mệnh năng lượng của chính mình.

Sự chuẩn bị này đòi hỏi một tầm nhìn đa tầng từ việc lựa chọn địa điểm ổn định địa chấn cho đến kế hoạch xử lý chất thải hàng trăm năm sau. Mỗi công đoạn đều cần những đôi bàn tay và khối óc tinh hoa.

Để điện hạt nhân không trở thành gánh nặng pháp lý cho thế hệ mai sau, việc lập kế hoạch tài chính dự phòng cho giai đoạn tháo dỡ nhà máy ngay từ ngày hôm nay là minh chứng cho một tư duy quản trị trách nhiệm và văn minh.

Khi con người là trung tâm của an toàn

Nếu coi nhà máy điện hạt nhân là cơ thể thì nguồn nhân lực chất lượng cao chính là hệ thần kinh điều khiển. Thực trạng hiện nay cho thấy đội ngũ chuyên gia hạt nhân của Việt Nam đang đối mặt với sự thiếu hụt nghiêm trọng, từ kỹ sư vật lý lò phản ứng đến thợ hàn đặc chủng. Đây là hệ quả của một giai đoạn dài chương trình điện hạt nhân tạm lắng.

Tuy nhiên, thời điểm tái khởi động này chính là cơ hội để xây dựng lại một hệ sinh thái đào tạo bài bản và bền vững hơn. Đào tạo nhân lực hạt nhân không phải là sản xuất đại trà; đó là quá trình "đúc" nên những chuyên gia có kỷ luật thép và đạo đức nghề nghiệp tuyệt đối.

Để giải bài toán này, Nhà nước cần đóng vai trò là kiến trúc sư trưởng trong việc thiết kế các cơ chế đặc thù. Không thể yêu cầu một kỹ sư hạt nhân dành mười năm khổ luyện nếu họ không nhìn thấy một tương lai ổn định và môi trường làm việc tương xứng.

Chính sách đặt hàng đào tạo, học bổng chuyên sâu và cơ chế đãi ngộ vượt trội cho các vị trí then chốt không phải là sự ưu ái, mà là sự đầu tư bắt buộc để bảo đảm an toàn quốc gia. Việt Nam cần nhanh chóng tái kết nối với các cường quốc hạt nhân như Nga, Mỹ, Nhật Bản hay Hàn Quốc để gửi đi những thế hệ hạt nhân mới, những người không chỉ mang công nghệ về mà còn mang theo cả văn hóa an toàn hạt nhân thế giới.

Việc hình thành đội ngũ nhân lực thế hệ mới phải đi đôi với cam kết sử dụng lâu dài. Chúng ta cần tránh tình trạng chảy máu chất xám sang các lĩnh vực khác sau khi đã đầu tư nguồn lực khổng lồ cho đào tạo.

Khi con người làm chủ được công nghệ hạt nhân, chúng ta không chỉ có điện sạch mà còn sở hữu một nền tảng khoa học kỹ thuật ở trình độ cao nhất. Đó chính là di sản quý giá nhất mà thế hệ hôm nay có thể để lại một đất nước tự chủ về năng lượng và một đội ngũ tri thức đủ sức gánh vác những trọng trách lịch sử.