Ngành thép bước vào cuộc đua xanh hóa để giữ lợi thế cạnh tranh

Sản lượng tăng trưởng mạnh nhưng áp lực chi phí gia tăng

Năm 2025 được xem là một trong những năm thành công nhất của ngành thép Việt Nam trong vòng 5 năm qua. Theo Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), sản lượng thép thô cả năm đạt 24,7 triệu tấn, tăng 12% so với năm trước và là mức cao nhất kể từ năm 2020.

Tiêu thụ thép đạt 24,1 triệu tấn, tăng gần 13%, trong khi xuất khẩu đạt 3,15 triệu tấn, tăng 12,8%. Kết quả này phản ánh sự phục hồi của nền kinh tế trong nước cùng động lực từ đầu tư công, xây dựng và sản xuất công nghiệp.

Đáng chú ý, việc khởi công dự án sản xuất thép ray đường sắt cao tốc đầu tiên tại Đông Nam Á tại Khu liên hợp Hòa Phát Dung Quất với tổng vốn đầu tư hơn 10.000 tỷ đồng mở ra khả năng chủ động nguồn vật liệu cho các dự án hạ tầng chiến lược trong nước.

Bên cạnh đó, ngành thép cũng ghi nhận những kết quả tích cực trong công tác phòng vệ thương mại. Nhiều thị trường như EU, Canada và Australia tiếp tục xác nhận mức thuế chống bán phá giá bằng 0% hoặc ở mức thấp đối với một số sản phẩm thép Việt Nam, góp phần củng cố vị thế của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bước sang năm 2026, thị trường tiếp tục duy trì đà tăng trưởng. Trong quý I, sản lượng thép xây dựng đạt 3,726 triệu tấn, tăng 24,1% so với cùng kỳ năm trước. Lượng tiêu thụ đạt gần 4 triệu tấn, tăng 29%.

Tuy nhiên, tăng trưởng sản lượng không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp dễ dàng cải thiện lợi nhuận. Giá thép xây dựng trong quý I đã tăng từ 4 đến 6 lần, tương đương khoảng 1.200-1.450 đồng/kg do chi phí nguyên liệu đầu vào tăng mạnh.

Áp lực lớn hơn đến từ hoạt động xuất khẩu. Trong quý I/2026, lượng thép xuất khẩu giảm 26% so với cùng kỳ. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự leo thang của chi phí logistics toàn cầu.

Giá cước vận tải biển tăng từ 15-30% so với kế hoạch đầu năm khi nhiều hãng tàu buộc phải thay đổi hành trình, vòng qua Mũi Hảo Vọng thay vì đi qua kênh đào Suez. Thời gian vận chuyển kéo dài làm tăng thêm chi phí lưu kho, lưu bãi và giảm khả năng cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.

Nhiều doanh nghiệp còn đối mặt với rủi ro từ các hợp đồng xuất khẩu đã chốt giá theo điều kiện FOB trong khi chi phí vận tải được xác định sau. Khi giá cước tăng đột biến, biên lợi nhuận bị thu hẹp đáng kể, thậm chí có trường hợp giá xuất khẩu thực nhận thấp hơn giá bán trong nước.

Đây là một trong những nguyên nhân khiến hoạt động xuất khẩu gặp nhiều khó khăn dù nhu cầu tiêu thụ vẫn duy trì tích cực tại nhiều thị trường.

Chuyển đổi xanh trở thành yêu cầu bắt buộc

Nếu áp lực chi phí là thách thức trước mắt thì chuyển đổi xanh được xem là bài toán dài hạn quyết định tương lai của ngành thép Việt Nam.

Từ ngày 1/1/2026, CBAM của EU chính thức bước sang giai đoạn áp dụng chi phí thực tế đối với lượng phát thải carbon. Điều này đồng nghĩa các doanh nghiệp thép muốn duy trì thị phần tại châu Âu phải chứng minh được mức phát thải thấp và khả năng tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường quốc tế.

Không chỉ EU, nhiều thị trường lớn như Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc cũng đang gia tăng các yêu cầu về phát triển bền vững. Trong bối cảnh đó, thép xanh không còn là xu hướng mà đã trở thành điều kiện để tiếp tục tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo VSA, chiến lược phát triển giai đoạn mới của ngành thép được xây dựng trên ba trụ cột gồm công nghệ xanh, nguyên liệu xanh và chính sách xanh.

Ở lĩnh vực công nghệ, doanh nghiệp đang từng bước hiện đại hóa dây chuyền sản xuất, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), tự động hóa và các giải pháp quản trị năng lượng nhằm giảm tiêu hao nguyên liệu và cắt giảm phát thải.

Về nguyên liệu, ngành thép hướng tới gia tăng sử dụng thép phế liệu, phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn, mở rộng khả năng tiếp cận điện tái tạo và từng bước nghiên cứu sử dụng hydrogen xanh trong sản xuất.

Trụ cột thứ ba là chính sách hỗ trợ. Trong đó, tín dụng xanh được xem là yếu tố quyết định đối với quá trình chuyển đổi. Ngành thép là lĩnh vực cần vốn đầu tư rất lớn, trong khi thời gian hoàn vốn của các dự án giảm phát thải thường kéo dài nhiều năm.

Việc tiếp cận nguồn vốn xanh với chi phí hợp lý sẽ giúp doanh nghiệp đẩy nhanh đầu tư công nghệ sạch, nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và giảm áp lực tài chính trong giai đoạn chuyển đổi.

Song song với đó, thị trường carbon trong nước đang được xây dựng với bước đi đầu tiên là thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải trong giai đoạn 2025-2026. Khi thị trường vận hành đầy đủ, phát thải khí nhà kính sẽ được lượng hóa thành giá trị kinh tế cụ thể. Những doanh nghiệp đầu tư sớm vào công nghệ sạch có thể tạo thêm nguồn thu từ tín chỉ carbon, trong khi các cơ sở phát thải cao sẽ chịu áp lực phải đổi mới.

Dù vậy, quá trình chuyển đổi hiện vẫn gặp nhiều trở ngại. Nhiều doanh nghiệp còn lúng túng trong việc kiểm kê phát thải, xây dựng chuỗi cung ứng xanh và đánh giá hiệu quả kinh tế của các khoản đầu tư giảm carbon. Hệ thống tiêu chuẩn đo lường, xác minh phát thải và cơ chế vận hành thị trường carbon vẫn đang tiếp tục hoàn thiện.

Tính đến cuối tháng 5/2026, Việt Nam đã vươn lên đứng thứ 10 thế giới về sản xuất thép thô. Đây là nền tảng quan trọng để ngành thép hướng tới những mục tiêu cao hơn trong giai đoạn tới.

VSA dự báo sản lượng thép thành phẩm năm 2026 có thể đạt từ 33 đến 34,5 triệu tấn, tăng khoảng 8-10% nhờ động lực từ đầu tư công, hạ tầng giao thông và sự phục hồi của thị trường bất động sản. Tuy nhiên, khả năng duy trì tăng trưởng bền vững sẽ phụ thuộc ngày càng lớn vào tốc độ chuyển đổi xanh của toàn ngành trong những năm tới.