Nâng chuẩn quản trị để củng cố niềm tin thị trường

Tại hội nghị “Nâng cao chất lượng quản trị công ty, báo cáo tài chính và minh bạch thông tin trên thị trường chứng khoán”, các chuyên gia và cơ quan quản lý cho rằng doanh nghiệp phải nâng trách nhiệm đối với quản trị và báo cáo tài chính, thay vì phó mặc chất lượng thông tin cho kiểm toán độc lập.

Quản trị không thể dừng ở mức tuân thủ

Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi, nâng cao chất lượng quản trị công ty theo các tiêu chuẩn khu vực và quốc tế là yêu cầu cấp thiết, đồng thời là nhu cầu tự thân của doanh nghiệp. Quản trị tốt trước hết mang lại lợi ích cho doanh nghiệp, sau đó tạo giá trị cho thị trường và nền kinh tế.

Quản trị vì thế phải được xem là một bộ phận của năng lực cạnh tranh. Doanh nghiệp muốn phát triển dài hạn, nâng khả năng huy động vốn và tạo dựng niềm tin với cổ đông không thể chỉ dừng ở việc đáp ứng các yêu cầu tối thiểu của pháp luật. Một hệ thống quản trị yếu sẽ hạn chế khả năng kiểm soát rủi ro, chất lượng ra quyết định và sức hấp dẫn đối với các nguồn vốn dài hạn.

Thứ trưởng Nguyễn Đức Chi cho rằng doanh nghiệp cần chuyển từ đồng thuận về nhận thức sang hành động thực tế. Công tác quản trị công ty cần được tổ chức chuyên sâu, triển khai thường xuyên và dành nguồn lực tương xứng để tạo nền tảng vững chắc cho doanh nghiệp, thị trường chứng khoán và nền kinh tế.

Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Vũ Thị Chân Phương cho rằng sau hơn 25 năm phát triển, thị trường chứng khoán Việt Nam đã có bước tiến về quy mô, chất lượng và mức độ hội nhập, ngày càng khẳng định vai trò là kênh huy động vốn trung và dài hạn của nền kinh tế. Quy mô thị trường càng lớn, yêu cầu thu hút dòng vốn quốc tế càng cao thì chất lượng quản trị của các doanh nghiệp tham gia thị trường càng phải được nâng lên.

Thực tế hiện nay cho thấy phần lớn doanh nghiệp vẫn tập trung vào tuân thủ các quy định tối thiểu, trong khi số doanh nghiệp chủ động áp dụng các thông lệ quản trị tốt còn khiêm tốn. UBCKNN đã phối hợp với IFC ban hành Bộ nguyên tắc quản trị công ty Việt Nam 2026, tham chiếu các nguyên tắc G20/OECD 2023, tạo thêm cơ sở để doanh nghiệp nâng chuẩn quản trị.

Khoảng cách giữa “đúng quy định” và “quản trị tốt” vì vậy vẫn là vấn đề cần được thu hẹp. Đây cũng là điều kiện quan trọng để doanh nghiệp nâng chất lượng huy động vốn, củng cố niềm tin của nhà đầu tư và tăng khả năng tiếp cận các dòng vốn dài hạn.

Một mắt xích quan trọng của quản trị là chất lượng báo cáo tài chính. Theo bà Vũ Thị Mai, Chủ tịch Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA), năng lực lập báo cáo tài chính giữa các doanh nghiệp chưa đồng đều, trong khi vai trò giám sát của Hội đồng quản trị, Ủy ban kiểm toán hoặc Ban kiểm soát tại một số công ty còn mang tính hình thức.

Cần nhìn thẳng vào vấn đề này bởi báo cáo tài chính là cơ sở để cổ đông, nhà đầu tư và các bên liên quan đánh giá hoạt động, năng lực tài chính và hiệu quả sử dụng vốn của doanh nghiệp. Khi số liệu thiếu độ tin cậy hoặc thông tin trọng yếu không được thuyết minh đầy đủ, trách nhiệm trước hết thuộc về hệ thống quản trị và kiểm soát nội bộ của doanh nghiệp.

Theo dữ liệu được nêu tại hội nghị, trong giai đoạn 2024-2025, hơn 10% doanh nghiệp đại chúng nhận ý kiến kiểm toán không phải là ý kiến chấp nhận toàn phần. Chênh lệch số liệu trước và sau kiểm toán, thiếu thuyết minh thông tin trọng yếu, hồ sơ kế toán chưa đầy đủ hoặc có dấu hiệu gian lận vẫn tồn tại. Những vấn đề này cho thấy chất lượng báo cáo tài chính chưa thể được bảo đảm chỉ bằng khâu kiểm toán cuối cùng, mà phải bắt đầu từ trách nhiệm quản trị, hệ thống kiểm soát nội bộ và tính minh bạch của chính doanh nghiệp.

Đặt lại trách nhiệm từ doanh nghiệp đến kiểm toán

Từ thực trạng này, vấn đề quan trọng nhất là xác lập lại chuỗi trách nhiệm đối với báo cáo tài chính. VACPA cho rằng doanh nghiệp không thể khoán chất lượng báo cáo tài chính cho đơn vị kiểm toán độc lập. Trách nhiệm cốt lõi phải bắt đầu từ doanh nghiệp và hệ thống kiểm soát nội bộ, trong đó Hội đồng quản trị, Ủy ban kiểm toán và Ban kiểm soát phải tham gia thực chất vào quá trình lập, kiểm tra và giám sát báo cáo.

Điều này đòi hỏi thay đổi từ nội tại doanh nghiệp. HĐQT và các bộ phận giám sát cần tham gia từ sớm vào việc nhận diện rủi ro, xem xét các giao dịch trọng yếu, đánh giá những ước tính kế toán quan trọng và theo dõi việc khắc phục các điểm yếu được phát hiện qua kiểm toán. Khi bộ phận giám sát chỉ tiếp nhận báo cáo sau khi hoàn tất, khả năng phát hiện và xử lý rủi ro sẽ bị hạn chế.

VACPA cũng đề xuất công khai minh bạch phí kiểm toán và phí dịch vụ phi đảm bảo trong báo cáo thường niên hoặc thuyết minh báo cáo tài chính. Đây là thông tin cần thiết để nhà đầu tư đánh giá tính độc lập của kiểm toán viên và nhận diện những yếu tố có thể ảnh hưởng đến chất lượng kiểm toán.

Cùng với đó, việc hoàn thiện chuẩn mực kiểm toán, tăng cường trình bày các vấn đề kiểm toán trọng yếu (KAM) và thúc đẩy lộ trình áp dụng Chuẩn mực Báo cáo tài chính quốc tế (IFRS) được xem là những bước cần thiết để nâng chất lượng thông tin tài chính. Khi báo cáo cung cấp rõ hơn những khu vực có rủi ro cao và các vấn đề đòi hỏi nhiều xét đoán, nhà đầu tư sẽ có thêm cơ sở để đánh giá doanh nghiệp.

Tuy nhiên, trách nhiệm cũng đặt lên các công ty kiểm toán. Áp lực cạnh tranh bằng giá phí thấp có thể kéo theo hạn chế về thời gian, nhân sự và nguồn lực cho một cuộc kiểm toán. Vì vậy, nâng cao quản lý chất lượng và ứng dụng công nghệ trong kiểm toán phải đi cùng với yêu cầu minh bạch về phí và bảo đảm tính độc lập của kiểm toán viên.

Về phía cơ quan quản lý, Bộ Tài chính đã giao UBCKNN nghiên cứu ba nhóm nhiệm vụ gồm hoàn thiện thể chế, xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp quản trị tốt và chuyên nghiệp hóa hoạt động quản trị. Đáng chú ý, một đề xuất được đặt ra là nghiên cứu cơ chế đưa những doanh nghiệp chấp hành tốt quản trị công ty vào “luồng xanh”, tương tự cách phân loại trong lĩnh vực hải quan, kèm theo các ưu đãi về thuế, thị trường và thủ tục hành chính.

Thứ trưởng Nguyễn Đức Chi cũng yêu cầu tăng cường đào tạo cho doanh nghiệp niêm yết, doanh nghiệp đại chúng và hướng tới hình thành nghề quản trị công ty chuyên nghiệp, trong đó xây dựng đội ngũ chuyên gia đủ năng lực đảm nhiệm vai trò thành viên HĐQT độc lập.

Yêu cầu nâng chuẩn quản trị càng rõ khi thị trường chứng khoán Việt Nam đang hướng tới các tiêu chuẩn cao hơn và tăng khả năng thu hút vốn quốc tế. Theo tài liệu hội nghị, FTSE Russell đã công bố nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam lên thị trường mới nổi thứ cấp vào ngày 8/10/2025; các cổ phiếu doanh nghiệp niêm yết Việt Nam dự kiến được đưa vào rổ chỉ số FTSE từ ngày 21/9/2026.

Trong bối cảnh đó, minh bạch tài chính phải được xem là nền tảng của niềm tin thị trường. Một báo cáo tài chính đáng tin cậy cần bắt đầu từ hệ thống quản trị đủ mạnh, quy trình kiểm soát nội bộ đủ chặt và trách nhiệm rõ ràng của HĐQT, ban điều hành cùng các bộ phận giám sát. Kiểm toán độc lập giữ vai trò kiểm tra và đưa ra đảm bảo, nhưng không thể thay thế trách nhiệm quản trị của doanh nghiệp.