Mơ hồ như khói thuốc

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá chính thức có hiệu lực từ 1/5/2013. Hơn một thập đi qua, bằng tuổi thọ trung bình của một bộ Luật, tuy nhiên, không ít người đã biết đến tác hại của thuốc lá nhưng việc đã có hẳn một bộ Luật quy định rõ về các biện pháp giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá, biện pháp kiểm soát nguồn cung cấp thuốc lá và điều kiện bảo đảm để phòng, chống tác hại của thuốc lá, chắc chắn nhiều người còn chưa rõ (?!)

Chính vì thế, công việc của những người bán tạp hóa vẫn diễn ra thường nhật. Những bao thuốc lá vẫn được bán cho người có nhu cầu, thậm chí, cả những đứa trẻ chưa đủ 18 tuổi khi mua thuốc cũng không nhận được bất cứ sự phản ứng nào của người bán! Rất nhiều hộ kinh doanh khi được hỏi đều không biết hoặc rất mơ hồ về sự ra đời của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Những tủ thuốc với rất nhiều nhãn hiệu thuốc lá được trưng bày công khai bất chấp những điều khoản quy định của Luật đã được ban hành và áp dụng.

Trong khi đó, tại Nghị định 117/2020 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực y tế đã quy định rõ: Hành vi bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi bị phạt đến 5 triệu đồng. Cùng với đó, hành vi sử dụng người dưới 18 tuổi để đi mua thuốc lá bị phạt đến 1 triệu đồng. Nghị định này cũng quy định phạt tiền 3 - 5 triệu đồng đối với một trong các hành vi: Không có chữ hoặc biểu tượng “cấm hút thuốc lá” tại địa điểm cấm hút thuốc lá theo quy định của pháp luật; không tổ chức thực hiện, hướng dẫn, kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện đúng quy định về cấm hút thuốc lá tại địa điểm thuộc quyền quản lý, điều hành.

Quy định đã rõ, nhưng những con số về thanh tra, kiểm tra thực hiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cho thấy, hoạt động này mới chỉ diễn ra ở một số địa bàn nhất định, không thường xuyên, kết quả thu được không nhiều.  Đó là chưa kể thuốc lá thế hệ mới hay thường gọi là thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đã trở thành sản phẩm rất phổ biến trên thị trường. Cũng bởi mức độ phổ biến, nhất là với giới trẻ, nên sản phẩm này lại đang trở thành một trong những mặt hàng ghi nhận nhiều vi phạm, từ nhập lậu, làm giả đến sản phẩm trá hình cho ma túy len lỏi vào cuộc sống. Vụ việc phát hiện thì nhiều nhưng công tác quản lý còn rất khó khăn.

Qua thống kê, kể từ năm 2020 đến quý I/2024, lực lượng quản lý thị trường cả nước đã thanh tra, kiểm tra và phát hiện 707 vụ vi phạm về thuốc lá thế hệ mới. Tổng trị giá hàng hóa vi phạm hơn 92 tỷ đồng.

Chỉ riêng tại TP. Hồ Chí Minh, trong 5 tháng đầu năm 2024, lực lượng chức năng đã phát hiện, kiểm tra, xử lý hàng chục vụ vi phạm về thuốc lá điện tử, tạm giữ 15.541 đơn vị sản phẩm hàng hóa vi phạm, gồm: thuốc lá điện tử, tinh dầu và phụ kiện, với tổng giá trị hơn 5,2 tỷ đồng và đã xử phạt với số tiền là 347 triệu đồng. Số hàng vi phạm chủ yếu là nhập lậu, không rõ nguồn gốc xuất xứ.

Trước đó, lực lượng chức năng cũng đã “phá” một kho hàng chứa tới hơn 100 nghìn sản phẩm thuốc lá điện tử mang nhãn hiệu như EBCREATE, LOST VAPE... Toàn bộ lô hàng do Trung Quốc sản xuất có dấu hiệu nhập lậu, đây cũng là những sản phẩm được quảng bá nhiều trên các nền tảng thương mại điện tử dù bị pháp luật Việt Nam ngăn cấm.

Trước đó, tại Lạng Sơn, đầu năm 2024, trong một cuộc kiểm tra cơ sở kinh doanh dịch vụ đồ uống Chiulinh, lực lượng chức năng cũng phát hiện bên trong cơ sở có bày bán 755 lọ tinh dầu thuốc lá điện tử, 870 đầu máy thuốc lá điện tử và 594 máy thuốc lá điện tử (dạng Pod) dùng để hút tinh dầu với nhiều màu sắc khác nhau. Chủ cơ sở không xuất trình được hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc xuất xứ của số hàng hóa trên và cho biết số hàng hóa trên mua trôi nổi trên mạng xã hội để bán kiếm lời.

Nghiêm trọng hơn, ngay tại Hà Nội, thời gian qua, cơ quan chức năng đã liên tiếp khởi tố các vụ án về mua bán trái phép chất ma túy với thủ đoạn chế ma túy thành dạng tinh dầu trong thuốc lá điện tử để tiêu thụ. Hầu hết các sản phẩm đều được đặt mua dễ dàng qua mạng, giá cả dao động từ 380 - 500 nghìn đồng/cái. Đó là những thách thức lớn để thực hiện mục tiêu môi trường không khói thuốc ở nước ta.

Một tác hại không kém khói thuốc lá và cũng bị xã hội lên án chính là lạm dụng rượu bia. Song, nếu so sánh với Luật Phòng, chống tác hại của rượu bia, sẽ thấy có một sự khác biệt không hề nhỏ. Chính thức có hiệu lực vào đầu năm 2020, Luật Phòng, chống tác hại của rượu bia song hành với những chế tài mạnh của Nghị định 100 ngay từ những bước đầu tiên, từ đó, tạo thành bàn tay thép, mạnh mẽ đẩy lùi vi phạm nồng độ cồn ở người tham gia giao thông. Từ những quy định đầy dứt khoát của Luật Phòng, chống tác hại của rượu bia trong giao thông, soi chiếu trở lại Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, có thể thấy rõ vấn đề đang nằm ở quy định mới chỉ dừng lại ở mức độ truyền thông, vận động.

Bởi thế, khi hút hay không hút, ngăn hay không ngăn vẫn phụ thuộc chủ yếu vào sự tự ý thức, tự điều chỉnh của các chủ thể liên quan, thì phản ứng của nạn nhân cũng chỉ là những tiếng nói yếu ớt, lọt thỏm giữa khói thuốc mịt mùng. Vậy nên, 10 năm hay nhiều hơn thế nữa, mọi thứ vẫn sẽ "giậm chân", nếu quy định chỉ hướng đến mục đích kêu gọi tự thức tỉnh.