Mở đường cho cột mốc trăm tỷ USD xuất khẩu nông lâm thủy sản

Cuộc cách mạng tư duy từ sản lượng sang giá trị

Nền nông nghiệp Việt Nam từ một quốc gia phải lo toan từng bữa ăn cho người dân đã vươn lên thành một trong những công xưởng xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới. Ghi nhận thực tế cho thấy, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của nước ta đã vượt qua mốc 70 tỷ USD và 6 tháng đầu năm 2026, tiếp tục chạm tới con số 35,88 tỷ USD.

Tuy nhiên, hành trình vươn tới mục tiêu 100 tỷ USD vào năm 2027 đòi hỏi một tốc độ tăng trưởng liên tục trên 15% mỗi năm. Đây là một bài toán vô cùng hóc búa khi tốc độ tăng trưởng chung đang có dấu hiệu chậm lại dưới sức ép từ xu hướng bảo hộ thương mại toàn cầu, chi phí vận tải logistics leo thang và các hàng rào tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe từ các thị trường khó tính.

Để vượt qua được ranh giới này, ngành nông nghiệp không thể tiếp tục đi trên con đường mòn cũ kỹ của tư duy khai thác lượng. Nhận định về vấn đề này tại buổi Tọa đàm do Cục Thông tin và Truyền thông Chính phủ tổ chức mới đây, TS. Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội nhấn mạnh, muốn bứt phá lên tầm cao mới, chúng ta bắt buộc phải dịch chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp.

Việt Nam không thể tiếp tục bán những sản phẩm thô, những mặt hàng chỉ cạnh tranh bằng giá rẻ và sản lượng lớn. Thay vào đó, chúng ta phải bán sự tin cậy, bán chất lượng, thương hiệu và cả câu chuyện nhân văn đằng sau mỗi sản phẩm. Đây là một sự thay đổi mang tính cách mạng trong cách tiếp cận chuỗi giá trị, đòi hỏi sự tham gia chủ động của cả hệ thống từ người nông dân, hợp tác xã cho đến các doanh nghiệp xuất khẩu lớn.

Đồng quan điểm, chuyên gia kinh tế Đặng Kim Sơn chỉ ra rằng, dù nông sản Việt Nam đã có những bước tiến ngoạn mục, mang lại thặng dư xuất siêu khoảng 20 tỷ USD mỗi năm, nhưng đà tăng trưởng đang bị kìm hãm bởi phương thức sản xuất nhỏ lẻ, manh mún. Việc kết nối giữa người nông dân trực tiếp sản xuất và doanh nghiệp thu mua vẫn còn lỏng lẻo, khiến chất lượng sản phẩm không đồng đều và khó kiểm soát quy trình.

Trong bối cảnh các thị trường lớn liên tục thắt chặt quy chuẩn về kiểm dịch, kiểm nghiệm, ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho rằng, việc tháo gỡ các điểm nghẽn về tiêu chuẩn kỹ thuật chính là chìa khóa để mở rộng cánh cửa xuất khẩu. Chỉ khi nâng cao được hàm lượng chế biến sâu, xây dựng được các vùng nguyên liệu đạt chuẩn quốc tế và tạo dựng thương hiệu vững chắc, nông sản Việt mới có thể tự tin định vị ở phân khúc cao cấp và mang lại giá trị gia tăng tối ưu.

Số hóa chuỗi giá trị và sức mạnh từ cơ chế điều phối liên ngành

Bước vào kỷ nguyên số, tấm hộ chiếu để nông thủy sản Việt Nam thông quan thuận lợi tại các cửa khẩu quốc tế chính là sự minh bạch về mặt thông tin. Thị trường thế giới hiện nay không chỉ đòi hỏi sản phẩm ngon, đẹp mà còn yêu cầu một hồ sơ lý lịch sạch sẽ, rõ ràng từ khâu gieo trồng cho đến bàn ăn.

Chuyên gia khoa học công nghệ về truy xuất nguồn gốc nông thủy sản Tô Nguyễn Thành khẳng định, việc xây dựng một hệ sinh thái dữ liệu xuyên suốt là nhiệm vụ bắt buộc. Mọi thông tin liên quan đến mã số vùng trồng, nhật ký chăm sóc, quy trình đóng gói và kiểm dịch cần được số hóa toàn diện, liên thông giữa các chủ thể sản xuất và cơ quan quản lý nhà nước.

Minh chứng điển hình cho bước chuyển mình này là mô hình quản lý xuất khẩu sầu riêng hiện đang được áp dụng với ba cấp định danh nghiêm ngặt từ từng quả, từng thùng hàng cho đến từng container. Toàn bộ các dữ liệu số này được tích hợp đồng bộ vào hệ thống mã định danh của container, tạo điều kiện để kết nối trực tiếp với hệ thống hải quan thông minh của các nước nhập khẩu.

Sự minh bạch này không chỉ giúp cắt giảm tối đa thời gian thông quan tại cửa khẩu, giảm thiểu rủi ro hư hỏng hàng hóa mà còn nâng cao uy tín và sức cạnh tranh của thương hiệu Việt trên trường quốc tế. Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn đánh giá việc cải cách triệt để thủ tục hành chính, đẩy mạnh chuyển đổi số ngành hải quan và cắt giảm các điều kiện kinh doanh rườm rà sẽ là bệ đỡ vững chắc để hỗ trợ các doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí vận hành.

Mặc dù, giải pháp công nghệ đã rõ ràng, song để hiện thực hóa mục tiêu 100 tỷ USD, toàn hệ thống cần một nhạc trưởng đủ thẩm quyền để điều phối cuộc chơi lớn này. Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký VASEP cho rằng, để tạo ra sự bứt phá thay vì mức tăng trưởng bình quân hiện tại, Việt Nam cần một mô hình vận hành hoàn toàn mới với sự phối hợp nhịp nhàng giữa các bộ, ngành và địa phương.

Ý kiến từ các hiệp hội ngành hàng đều thống nhất đề xuất Chính phủ cần sớm thành lập một cơ chế điều phối liên ngành đủ mạnh, chẳng hạn như một tổ công tác đặc biệt của Thủ tướng.

Cơ chế này sẽ đóng vai trò tháo gỡ tức thì các nút thắt phát sinh vượt thẩm quyền của từng bộ riêng rẽ, đồng thời thúc đẩy việc liên thông dữ liệu quốc gia một cách đồng bộ. Khi thể chế được khơi thông, công nghệ được ứng dụng thực chất và tư duy kinh tế nông nghiệp thấm sâu vào từng chuỗi liên kết, mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản cán mốc 100 tỷ USD sẽ không còn là một cái đích xa vời mà hoàn toàn nằm trong tầm tay của Việt Nam.