Khơi thông nguồn lực kinh tế dữ liệu

Nguồn lực sản xuất mới và lợi thế từ dữ liệu chủ quyền

Sự phát triển của nền kinh tế hiện đại đang chứng kiến bước ngoặt quan trọng trong tư duy phát triển. Nếu như các mô hình tăng trưởng truyền thống dựa chủ yếu vào hai trụ cột chính là vốn và lao động, thì việc đưa dữ liệu vào cấu trúc kinh tế đang làm thay đổi căn bản hiệu quả vận hành của mọi nguồn lực.

Phân tích về vai trò của dữ liệu, GS.TS Trần Thọ Đạt, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương khẳng định, dữ liệu không chỉ tạo ra tri thức mà còn trực tiếp nâng cao chất lượng ra quyết định, giảm thiểu rủi ro bất định và làm cho vốn cùng lao động hoạt động hiệu quả hơn. Việt Nam đang dịch chuyển mạnh mẽ từ tư duy coi dữ liệu là công cụ công nghệ thông tin đơn thuần sang định vị dữ liệu là yếu tố cốt lõi của mô hình tăng trưởng, gắn liền với đổi mới sáng tạo và năng lực quản trị quốc gia.

Ở góc độ ứng dụng công nghệ advanced, Đại biểu Quốc hội Hồ Đức Thắng, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhấn mạnh, dữ liệu sạch, chuẩn, đủ tin cậy và có thể khai thác được chính là đầu vào quyết định chất lượng của các sản phẩm trí tuệ nhân tạo (AI).

Trong cuộc đua công nghệ toàn cầu, thay vì cạnh tranh trực diện ở việc xây dựng các mô hình AI siêu lớn đòi hỏi chi phí khổng lồ, Việt Nam sở hữu lợi thế cạnh tranh riêng biệt ở dữ liệu chủ quyền. Đó là hệ thống dữ liệu ngôn ngữ tiếng Việt, dữ liệu pháp luật, y tế, giáo dục, văn hóa và tri thức bản địa. Đây chính là nguồn tài nguyên đặc thù có giá trị thương mại và thực tiễn cao để phát triển các ứng dụng AI chuyên sâu phục vụ người dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Cùng chung góc nhìn về giá trị gia tăng của dữ liệu ngành, ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) lấy ví dụ từ dữ liệu khí tượng thủy văn. Nếu trước đây thông tin thời tiết chỉ dừng lại ở các bản tin dự báo chung chung, thì hiện nay, dữ liệu khí tượng hoàn toàn có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho ngành du lịch, nông nghiệp và vận tải.

Các doanh nghiệp du lịch có thể dựa trên dữ liệu phân tích thời tiết chi tiết để xây dựng và điều chỉnh kế hoạch vận hành linh hoạt. Bài học quốc tế cho thấy, tại Mỹ, các hoạt động phân tích dự báo từ dữ liệu thời tiết đang hướng tới doanh thu khoảng 1 tỷ USD, trong khi Nhật Bản đã mở dữ liệu khí tượng và cảnh báo thiên tai để doanh nghiệp phát triển các dịch vụ giá trị gia tăng trên nền dữ liệu công.

Xóa bỏ điểm nghẽn thể chế để thương mại hóa tài sản dữ liệu

Mặc dù, vai trò chiến lược của dữ liệu đã được xác định rõ, dòng chảy của nền kinh tế dữ liệu tại Việt Nam vẫn đang gặp phải những lực cản lớn trong khâu thực thi thể chế. Thực trạng hiện nay cho thấy dữ liệu còn bị phân mảnh, thiếu tính liên thông do chưa có cơ chế bắt buộc chia sẻ giữa các cơ quan quản lý. Đồng thời, thị trường dữ liệu chưa thành hình đúng nghĩa khi thiếu các quy định về định giá, trao đổi và thương mại hóa minh bạch, khiến nguồn tài nguyên này chưa thể chuyển hóa thành tài sản tài chính của doanh nghiệp.

Bên cạnh các rào cản về hạ tầng kỹ thuật, khoảng trống trong điều tiết cạnh tranh và sự thiếu hụt nhân lực phân tích dữ liệu trong khu vực công cũng đang hạn chế khả năng khai thác nguồn lực này. Để dữ liệu thực sự trở thành động lực tăng trưởng nội sinh, GS.TS Trần Thọ Đạt cho rằng, cần một khung thực thi đồng bộ, vừa hoàn thiện cơ sở pháp lý, chuẩn hóa dữ liệu theo tiêu chí đúng, đủ, sạch, sống, vừa đẩy mạnh kết nối thị trường và nâng cao năng lực phân tích.

Dưới góc nhìn phát triển thị trường, ông Hồ Đức Thắng kiến nghị, cần nhìn nhận thị trường dịch vụ dữ liệu như một hệ sinh thái hoàn chỉnh, bao gồm chuỗi hoạt động gia tăng giá trị như làm sạch, chuẩn hóa, gắn nhãn, kiểm thử và kiểm toán dữ liệu. Đây là các công đoạn kỹ thuật bắt buộc để biến dữ liệu thô phân tán thành tài sản có thể giao dịch an toàn. Về mặt quản lý, cơ quan nhà nước cần sớm phân định rõ vùng đỏ đối với dữ liệu cá nhân, dữ liệu nhạy cảm cần bảo vệ nghiêm ngặt, và vùng xanh đối với dữ liệu phi cá nhân, dữ liệu mở để tạo không gian cho doanh nghiệp tự do sáng tạo.

Nhằm rút ngắn khoảng cách từ chủ trương đến thực tiễn, ông Nguyễn Quang Đồng cho rằng, Việt Nam đã có sẵn các yếu tố nền tảng từ hạ tầng của cơ quan quản lý đến năng lực của các doanh nghiệp công nghệ. Trong giai đoạn đầu triển khai, chính sách cần ưu tiên khai thác các nhóm dữ liệu có nhu cầu thị trường lớn và khả năng ứng dụng cao như dữ liệu khí tượng thủy văn, đất đai và bất động sản. Việc khai thông các luồng dữ liệu này sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa, mở đường cho việc thương mại hóa toàn bộ hệ sinh thái dữ liệu quốc gia trong tương lai.