Khơi thông điểm nghẽn đầu tư công

Vấn đề này một lần nữa được nhấn mạnh trong Báo cáo về công tác thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 2023 tại Kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa XV. Theo đó, Ủy ban Tài chính, Ngân sách của Quốc hội chỉ rõ, tiến độ giải ngân vốn đầu tư công chậm do nhiều nguyên nhân, nhưng chưa có giải pháp kiên quyết và biện pháp khắc phục triệt để, hữu hiệu.

Áp lực tăng tốc giải ngân 

Năm 2023, trong bối cảnh nhiều khó khăn, lượng vốn đầu tư công lớn đưa vào nền kinh tế đã đóng góp quan trọng vào phục hồi, tăng trưởng GDP cho đất nước. Năm 2024, đầu tư công tiếp tục được nhận định là động lực quan trọng hàng đầu cho tăng trưởng, đòi hỏi phải khắc phục nhanh các điểm nghẽn, tăng tốc giải ngân ngay từ đầu năm.

Theo đó, năm 2024 là năm quan trọng tạo đà thực hiện thắng lợi các mục tiêu, chỉ tiêu của cả giai đoạn 2021 - 2025. Bên cạnh việc dự báo tăng trưởng kinh tế tiếp tục xu hướng phục hồi tích cực, tình hình chính trị - xã hội, kinh tế vĩ mô được duy trì ổn định, môi trường đầu tư kinh doanh được cải thiện, thì khó khăn, thách thức còn rất lớn, nhất là từ những yếu tố bất lợi bên ngoài và những khó khăn nội tại như sản xuất kinh doanh, đời sống của một bộ phận người dân còn khó khăn; sức chống chịu của doanh nghiệp bị bào mòn, hậu quả và tác động của đại dịch Covid-19 còn kéo dài; thiên tai, dịch bệnh, hạn hán, bão lũ, biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp.

Nhận diện những thách thức đó, căn cứ dự toán năm 2024 được Quốc hội thông qua, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1603/QĐ-TTg ngày 11/12/2023 về việc giao kế hoạch vốn đầu tư công năm 2024 với tổng số tiền là 677.349 tỷ đồng (bằng 95% kế hoạch vốn đầu tư công năm 2023). Báo cáo của Chính phủ về tình hình thực hiện kế hoạch kinh tế - xã hội 4 tháng đầu năm 2024 trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 7 cho thấy, giải ngân vốn đầu tư công đến ngày 30/4/2024 đạt 17,46% kế hoạch, cao hơn 1,81% cùng kỳ năm 2023, đã đẩy lượng vốn lớn ra nền kinh tế để hỗ trợ cho tăng trưởng.

Đánh giá về báo cáo của Chính phủ, nhiều đại biểu Quốc hội cho rằng, giải ngân vốn đầu tư công và xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông là điểm sáng trong thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế 4 tháng đầu năm 2024. Đây là thành tựu nổi bật, tạo tiền đề cho quá trình phục hồi tăng trưởng và phát triển kinh tế.

Trong đó, phải để đến vai trò của người đứng đầu Chính phủ - Thủ tướng Chính phủ đã có những chỉ đạo quyết liệt về tăng cường các giải pháp thúc đẩy giải ngân vốn đầu tư công với tinh thần “ba ca, bốn kíp”, “vượt nắng, thắng mưa”, “làm việc xuyên ngày nghỉ, ngày lễ, ngày Tết”, “chỉ bàn làm, không bàn lùi”...

Khi "đồng tiền chưa liền khúc ruột”

Bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn nhiều ý kiến quan ngại về tiến độ giải ngân vốn đầu tư công trong thời gian tới. Và trong khi nghị trường quốc hội sôi nổi bởi những tranh luận nhiều chiều về nguyên nhân khiến giải ngân đầu tư công chậm, thì cuộc sống đã có những câu trả lời đầy thuyết phục. Song, chính cuộc sống cũng đang đòi hỏi những quyết sách mạnh mẽ hơn nữa từ cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất để “phá vây” cả những đồng tiền dành cho đầu tư công đang “ngủ đông”, lẫn tình trạng đùn đẩy, né tránh trách nhiệm của một bộ phận cán bộ, công chức.

Thực tế này đã và đang là vấn đề nhức nhối. Bởi lẽ, với một quốc gia còn nghèo, luôn thiếu vốn cho đầu tư phát triển, nhưng phải đối mặt với một nghịch lý tiền sẵn trong túi mà không sao tiêu được. Đây cũng chính là “cục máu đông” gây tắc nghẽn dòng tiền trong nền kinh tế, khi tiền thuế, phí của doanh nghiệp và người dân nộp về Kho bạc Nhà nước nằm “đắp chiếu” chủ yếu ở Ngân hàng Nhà nước và không quay trở lại được nền kinh tế do sự tắc nghẽn ở kênh giải ngân đầu tư công.

Cùng với đó, việc xin trả lại vốn không chỉ ảnh hưởng đến việc thực hiện kế hoạch đầu tư công, cũng như kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội nói chung, mà còn ảnh hưởng lớn đến việc sử dụng nguồn lực của quốc gia, hiệu quả của mỗi đồng vốn đầu tư.

Thực trạng này là hệ quả của quy trình phân bổ vốn đầu tư dàn trải, theo "phương châm" tất cả đều được phân bổ để "cả làng cùng vui" mà chưa để ý tới thực trạng về môi trường pháp lý, thể chế, năng lực và khả năng hấp thụ vốn đầu tư của một số bộ, cơ quan Trung ương và địa phương trong thực hiện giải ngân vốn đầu tư công. Điều này đã thể hiện qua công tác chuẩn bị đầu tư còn sơ sài, chất lượng chưa tốt; năng lực của một số Ban quản lý, chủ đầu tư, nhà thầu yếu kém.

Nhìn vào bức tranh phân bổ vốn cho đầu tư công thường tập trung nhiều nhất vào các công trình hạ tầng như: Đường sá, cầu cống, đập thủy lợi; các công trình phúc lợi công cộng nhưng trường học, bệnh viện, trụ sở… Đầu tư công có tác động rất lớn đến nền kinh tế. Đơn cử, một con đường làm chậm tiến độ là làm ách tắc dòng chảy hàng hóa. Một nhà máy thi công chậm so với kế hoạch hoàn thành có thể ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất kinh doanh…

Xét về khía cạnh đầu tư bao gồm đầu tư công và đầu tư tư nhân, tại sao người ta quan tâm đến đầu tư công nhiều mà ít quan tâm đến nguồn đầu tư tư nhân? Bởi vì, đầu tư tư nhân thì đã có tư nhân tự lo. Tiến độ giải ngân thường là nhanh, bởi nếu chậm thì túi tiền của họ ngay lập tức bị ảnh hưởng.

“Đồng tiền đi liền khúc ruột” nên ai cũng nóng ruột với đồng tiền của mình. Còn tiền đầu tư công là tiền chung - chính xác là tiền của nhân dân giao cho Chính phủ và các địa phương, ngành quản lý chi tiêu theo những luật lệ chi tiêu tài chính công quy định. Năm nào cũng vướng phải chuyện giải ngân vốn đầu tư công chậm, nghĩa là chúng ta hiểu các công trình làm chậm, nhưng vẫn chưa tìm ra giải pháp hữu hữu. Vì sao? Phải chăng, tình trạng “không sốt ruột” là tình trạng chung?

Cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu

Trước tình trạng giải ngân vốn đầu tư công đạt mức thấp, trong thời gian qua, các cấp, ngành, địa phương đã quan tâm tăng cường trách nhiệm người đứng đầu trong lĩnh vực này. Tuy nhiên, trên thực tế, trước những quy định còn chồng chéo, mức chế tài dường như chưa tương xứng nên việc giải ngân vốn đầu tư công cũng chưa tạo bước đột phá, kết quả vẫn chưa đạt yêu cầu đề ra.

Nhưng có một điều không đến từ các nguyên nhân nêu trên khiến dư luận phải lên tiếng. Đó là một số dự án cùng cơ chế, chính sách và khó khăn như nhau, nhưng cơ nơi giải ngân đạt kết quả cao, nơi đạt kết quả thấp, thậm chí có nơi xảy ra nghịch lí là không giải ngân được… Chính kết quả này, nhiều người đặt câu hỏi cho vai trò, trách nhiệm của con người, nhất là người đứng đầu các cấp, ngành, đặc biệt là các cơ quan, đơn vị, địa phương trực tiếp làm chủ đầu tư dự án?

Từ lâu trách nhiệm của người đứng đầu tuy được nhắc đến nhiều vẫn chưa được cụ thể hoá một cách chặt chẽ. Trên thực tế, nhiều dự án chậm giải phóng mặt bằng do người đứng đầu chưa quyết liệt chỉ đạo tiếp dân, đối thoại để giải tỏa khúc mắc; không kịp thời phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan để bố trí nhà tái định cư. Có trường hợp do khâu chuẩn bị đầu tư không kỹ dẫn đến vướng mắc hoặc không giải ngân được vốn theo kế hoạch...

Trong khi đó, có một điều mà dư luận cử tri cả nước hết sức quan tâm là, cho đến nay còn những bất cập trong đội ngũ cán bộ, những “công bộc” của dân. Mặc dù từ trước tới nay quy trình bổ nhiệm cán bộ, giới thiệu ứng cử viên ở nước ta rất chặt chẽ. Trong vận hành của bộ máy cán bộ, có những khiếm khuyết không nhỏ, còn những lỗ hổng lớn trong trách nhiệm từng cá nhân và cả bộ máy.

Còn nhớ, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã hơn một lần cho rằng, phải cá thể hoá trách nhiệm. Trong cuộc họp của Thường trực Chính phủ với các Bộ, ngành vào đầu năm 2022, Thủ tướng từng nhấn mạnh: "Phải cá thể hóa trách nhiệm cá nhân trong lãnh đạo, chỉ đạo công tác phòng chống tham nhũng; phát hiện, giải quyết các hạn chế, bất cập về thể chế, cơ chế, chính sách, phòng chống tham nhũng ngay từ khâu xây dựng cơ chế, chính sách, quy hoạch; phát hiện, biểu dương bảo vệ, khuyến khích những cách làm mới, cách làm hay, những người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.”

Tiếp đó, tại Kỳ họp thứ Tư, Quốc hội khóa XV, khi biểu quyết thông qua Nghị quyết về phân bổ ngân sách Trung ương năm 2023, Ủy ban Thường vụ Quốc hội một lần nữa lại đề nghị Chính phủ cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu trong trường hợp giải ngân vốn đầu tư công chậm. Nội dung này đã thu hút được sự quan tâm của dư luận.

Nhiều người đồng tình với việc Chính phủ có giải pháp quyết liệt, phân rõ trách nhiệm trong giải ngân vốn đầu tư cho các bộ ngành, địa phương, người đứng đầu. Trong đó người đứng đầu lĩnh vực, địa phương phải chịu trách nhiệm đầu tiên. Đây là cách cách tiếp cận khoa học và đúng đắn, nó loại bỏ được cách nghĩ, cách làm kiểu "cha chung không ai khóc" hay sai phạm của "tập thể". Từ đó, người đứng đầu buộc phải có tư duy sáng tạo và dám chịu trách nhiệm. Mọi thắng lợi hay thất bại người đứng đầu đều có vai trò quyết định.

Để cá thể hóa trách nhiệm người đứng đầu đối với tiến độ đầu tư công, việc cần làm đầu tiên là phải gắn với cam kết và công tác đánh giá cán bộ. Phải lấy kết quả giải ngân vốn đầu tư công làm tiêu chí để đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của người đứng đầu, cá nhân, tổ chức liên quan. Đồng thời, có tiêu chí, tiêu chuẩn làm căn cứ chấm điểm; thậm chí gắn với công tác thanh tra, giám sát, kiểm tra dấu hiệu vi phạm đối với những nơi có biểu hiện đùn đẩy, né tránh việc khó, hời hợt, lơ là, thiếu quyết liệt trong lãnh đạo, chỉ đạo, quản lý, điều hành dẫn đến kết quả yếu kém.

Sự quyết liệt của Quốc hội, Chính phủ, cùng quyết tâm của các địa phương, đặc biệt là khi những cán bộ đứng đầu thực hiện đúng chức trách, nhiệm vụ, tận tâm, tận lực vì việc chung, chúng ta cùng kỳ vọng kết quả giải ngân vốn đầu tư công thời gian tới sẽ được cải thiện, thậm chí, sẽ có chuyển biến mạnh, tạo “cú hích” cho phục hồi, tăng trưởng kinh tế - xã hội trong thời gian tới.