Khi giá điện kể chuyện bằng công suất

Giá trị của sự công bằng và minh bạch

Hệ thống giá điện một thành phần, chỉ dựa trên kWh, đã trở nên lỗi thời và bộc lộ nhiều điểm bất hợp lý. Nó chưa phản ánh được đầy đủ chi phí mà Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và các đơn vị liên quan phải bỏ ra để duy trì một lưới điện luôn sẵn sàng phục vụ.

Chi phí đó bao gồm đầu tư xây dựng nguồn phát điện, lưới truyền tải, phân phối, trạm biến áp tất cả đều được tính toán dựa trên công suất đỉnh mà hệ thống cần đáp ứng.

Hãy hình dung một kịch bản đơn giản: hai nhà máy A và B đều tiêu thụ 2 triệu kWh điện mỗi tháng. Nhà máy A hoạt động đều đặn 24/7 với công suất ổn định 2.800 kW. Trong khi đó, nhà máy B chỉ hoạt động 8 giờ mỗi ngày, nhưng lại cần một công suất cực đại lên tới 8.300 kW trong giờ cao điểm.

Với cơ chế giá hiện hành, cả hai nhà máy sẽ phải trả một mức tiền điện gần như nhau. Điều này tạo ra sự bất công rõ rệt. EVN phải đầu tư một lượng lớn vào lưới điện để đáp ứng nhu cầu công suất "đột biến" của nhà máy B, nhưng lại không thu được chi phí tương xứng.

Với giá điện 2 thành phần, bài toán này sẽ được giải quyết. Hóa đơn của nhà máy B sẽ bao gồm một khoản phí công suất lớn hơn đáng kể so với nhà máy A. Một ví dụ minh họa dựa trên mô hình giá điện 2 thành phần ở một số quốc gia phát triển cho thấy, giả sử giá công suất khoảng 200.000 VNĐ/kW/tháng và giá điện năng là 1.500 VNĐ/kWh.

Khi đó, nhà máy A sẽ trả khoảng 560 triệu VNĐ tiền công suất và 3 tỉ VNĐ tiền điện năng, tổng cộng 3,56 tỉ VNĐ. Trong khi đó, nhà máy B sẽ phải trả tới 1,66 tỉ VNĐ tiền công suất và 3 tỉ VNĐ tiền điện năng, tổng cộng 4,66 tỉ VNĐ. Sự chênh lệch 1,1 tỉ VNĐ/tháng này phản ánh đúng gánh nặng mà nhà máy B tạo ra cho hệ thống.

Đây chính là bản chất của sự công bằng và minh bạch. Nó tạo ra một cơ chế định giá chính xác hơn, giúp thu đúng, thu đủ chi phí đã bỏ ra và khuyến khích các doanh nghiệp sử dụng điện hiệu quả hơn.

Tác động tích cực và những thách thức phía trước

Việc áp dụng giá điện 2 thành phần được kỳ vọng sẽ mang lại nhiều tác động tích cực. Thứ nhất, nó sẽ thúc đẩy các doanh nghiệp lớn thay đổi hành vi sử dụng điện, chuyển một phần sản xuất sang giờ thấp điểm hoặc đầu tư vào công nghệ quản lý năng lượng để giảm công suất đỉnh.

Một nghiên cứu của Viện Năng lượng (Bộ Công Thương) cho thấy, nếu chỉ 10% các doanh nghiệp lớn có thể giảm 10% công suất đỉnh vào mùa nắng nóng, hệ thống có thể giảm tải hàng trăm MW, tương đương với công suất của một nhà máy thủy điện vừa, giúp giảm áp lực đáng kể lên hệ thống truyền tải và giảm nguy cơ thiếu điện.

Thứ hai, nó tạo ra tín hiệu đầu tư rõ ràng. Với một cơ chế giá minh bạch, các nhà đầu tư vào nguồn điện mới và lưới điện sẽ có cơ sở vững chắc hơn để tính toán hiệu quả tài chính, qua đó thu hút được nguồn vốn tư nhân, giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước và EVN.

Tuy nhiên, con đường phía trước không hoàn toàn bằng phẳng. Thách thức lớn nhất nằm ở công tác truyền thông. Việc chạy song song hai hóa đơn từ nay đến 31/12/2025 là một bước đi khôn ngoan, cho phép các doanh nghiệp làm quen với cơ chế mới, song cần một chiến dịch truyền thông bài bản, không chỉ giải thích về cách tính toán mà còn cung cấp các công cụ, giải pháp giúp doanh nghiệp quản lý công suất hiệu quả.

Thách thức kỹ thuật cũng không nhỏ. Việc đầu tư vào hệ thống đo đếm công suất, xây dựng phần mềm quản lý và vận hành minh bạch là điều kiện tiên quyết. Mặc dù đối tượng thí điểm là khách hàng lớn với hệ thống đo đếm hiện đại hơn, nhưng việc này vẫn cần một khoản đầu tư đáng kể.

Việc áp dụng giá điện 2 thành phần không chỉ dừng lại ở các khách hàng lớn. Nếu giai đoạn thí điểm thành công, đây sẽ là tiền đề để mở rộng ra các đối tượng khác, thậm chí là khách hàng sinh hoạt trong tương lai.

Khi đó, biểu giá điện sẽ không chỉ đơn thuần là bậc thang nữa mà còn có thể kết hợp với giá điện theo giờ, khuyến khích người dân sử dụng các thiết bị tiêu thụ công suất lớn như máy giặt, điều hòa vào giờ thấp điểm, giúp giảm áp lực lên lưới điện vào giờ cao điểm.