Khát vọng nội địa hóa ngành công nghiệp đường sắt

Hành lang pháp lý cho những con tàu thuần Việt

Sự ra đời của Nghị định 319/2025/NĐ-CP đánh dấu một bước ngoặt chưa từng có trong chiến lược phát triển hạ tầng quốc gia. Lần đầu tiên, Chính phủ quy định chi tiết và minh bạch các bộ tiêu chí để lựa chọn doanh nghiệp Việt Nam tham gia nhận chuyển giao công nghệ cho các dự án đường sắt trọng điểm. Đây không thuần túy là một văn bản hành chính mà là lời giải cho bài toán làm chủ công nghệ vốn đã bị bỏ ngỏ từ lâu.

Các doanh nghiệp giờ đây phải đáp ứng những yêu cầu khắt khe về tiềm lực tài chính, nguồn nhân lực chất lượng cao và đặc biệt là cam kết vận hành, làm chủ công nghệ sau chuyển giao. Điều này đảm bảo rằng chúng ta không chỉ mua công nghệ về để sử dụng, mà mua để sở hữu và tự phát triển trong tương lai.

Điểm sáng của chính sách mới còn nằm ở việc trao quyền chủ động cho các chủ đầu tư và địa phương. Việc Bộ Xây dựng hay UBND cấp tỉnh được quyền quyết định lựa chọn đơn vị nhận chuyển giao công nghệ giúp rút ngắn đáng kể các khâu thủ tục rườm rà, vốn là rào cản ngăn bước doanh nghiệp nội địa bấy lâu nay.

Với hành lang pháp lý này, ngành đường sắt không còn là sân chơi độc diễn của các nhà thầu ngoại hay sự góp mặt mờ nhạt của doanh nghiệp trong nước ở vai trò nhà thầu phụ. Thay vào đó, nó mở ra một chương mới nơi các doanh nghiệp tư nhân và nhà nước có thể bình đẳng cạnh tranh, tích lũy năng lực để đảm đương những công trình mang tầm vóc quốc gia.

Nhìn nhận về sự thay đổi này, chuyên gia Nguyễn Minh Thảo - Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế tài chính đánh giá Nghị định là một bước đi phù hợp với xu thế, giúp thay đổi hoàn toàn phương thức tham gia của khu vực tư nhân. Trước đây, doanh nghiệp trong nước thường ở thế yếu, chỉ tham gia ở các khâu có giá trị gia tăng thấp hoặc gia công đơn thuần.

Với cơ chế đặt hàng mới, Nhà nước đang tạo ra những nhà đầu tư chiến lược, giúp họ có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Sự minh bạch trong tiêu chí không chỉ chọn ra người giỏi nhất mà còn thể hiện định hướng rõ ràng trong việc hình thành những đầu tàu kinh tế đủ mạnh để gánh vác các dự án tỷ đô.

Bài toán hàng chục tỷ đô và cơ hội tự chủ

Tầm quan trọng của việc phát triển công nghiệp đường sắt nội địa trở nên rõ ràng hơn khi nhìn vào những con số dự toán khổng lồ. Theo tính toán, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc Nam và các hệ thống đường sắt đô thị tại các thành phố lớn trong hai thập kỷ tới sẽ tiêu tốn hàng trăm tỷ USD.

Trong đó, riêng phần chi phí công nghệ, từ đầu máy, toa xe đến hệ thống tín hiệu an toàn, đã chiếm tới gần 40% tổng vốn đầu tư. Nếu không thể nội địa hóa và tự chủ công nghệ, Việt Nam sẽ tiếp tục rơi vào tình trạng phụ thuộc hoàn toàn vào nước ngoài từ khâu xây dựng đến bảo trì, vận hành dài hạn, gây tốn kém ngân sách và mất đi cơ hội tạo việc làm, phát triển cơ khí chế tạo trong nước.

PGS.TS Nguyễn Chí Sáng, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp cơ khí Việt Nam, từng nhấn mạnh rằng đầu tư hạ tầng phải luôn song hành với phát triển công nghiệp nội địa. Việc chúng ta sẵn sàng chi ra hàng chục tỷ USD cho công nghệ đường sắt là một thị trường màu mỡ, nhưng nó chỉ thực sự có ý nghĩa khi thị trường đó nuôi sống được doanh nghiệp Việt.

Nghị định 319 chính là viên gạch đầu tiên xây dựng nền móng này. Nó thúc đẩy các doanh nghiệp cơ khí, điện tử và công nghệ thông tin trong nước phải tự nâng cấp mình để không bỏ lỡ miếng bánh thị phần ngay trên sân nhà. Khi doanh nghiệp nội địa làm chủ được công nghệ đường sắt, đó không chỉ là câu chuyện kinh doanh mà còn là vấn đề an ninh quốc gia và năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Sức lan tỏa của chính sách mới này được kỳ vọng sẽ tạo ra một hệ sinh thái công nghiệp phụ trợ mạnh mẽ. Khi các doanh nghiệp lớn được giao nhiệm vụ tiếp nhận công nghệ, họ sẽ kéo theo hàng nghìn doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia vào chuỗi cung ứng linh kiện, vật tư. Đây là lộ trình tất yếu để biến khát vọng về những đoàn tàu tốc độ cao mang trí tuệ Việt trở thành hiện thực.

Năm 2026 sẽ là cột mốc khởi đầu, nơi các cơ chế đặc thù được hiện thực hóa, giúp kinh tế tư nhân vươn lên cạnh tranh sòng phẳng với các đối tác ngoại. Hành trình đường sắt Việt Nam đang đứng trước cơ hội ngàn năm có một để thực hiện cú nhảy vọt về công nghệ, biến những trăn trở của lịch sử thành động lực cho một tương lai chuyển động không ngừng.