Giải bài toán sức ép kép cho ngành điều

Cú sốc từ tâm điểm giao thương mới

Chưa bao giờ thị trường Trung Đông lại trở nên quan trọng và cũng đầy rủi ro với hạt điều Việt Nam như giai đoạn hiện nay. Theo số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025 ghi nhận kim ngạch xuất khẩu hạt điều sang khu vực này chạm mốc 490 triệu USD. Con số này đưa Trung Đông chính thức bước vào nhóm 3 thị trường tiêu thụ hạt điều lớn nhất của Việt Nam, chỉ đứng sau hai cường quốc là Mỹ và Trung Quốc.

Tuy nhiên, vị thế chiến lược này đang vô tình trở thành điểm yếu chí tử khi xung đột bùng phát, khiến chuỗi cung ứng bị đứt gãy ngay tại những cửa ngõ huyết mạch của dòng chảy thương mại toàn cầu.

Ông Bạch Khánh Nhựt, Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội Điều Việt Nam (VINACAS), nhấn mạnh rằng tác động của chiến sự không còn nằm ở mức dự báo mà đã hiện hữu trong từng container hàng lênh đênh trên biển. Nhiều lô hàng đang trên đường vận chuyển buộc phải tạm dừng tại các cảng trung chuyển an toàn do các tuyến đường dẫn vào Trung Đông bị phong tỏa hoặc đặt trong tình trạng nguy hiểm cao độ.

Hệ quả trực tiếp là cước vận tải biển dự báo tăng vọt từ 25% đến 35%, trong khi thời gian vận chuyển kéo dài thêm ít nhất từ 7 đến 14 ngày do tàu phải thay đổi lộ trình để tránh vùng chiến sự.

Điều đáng lo ngại hơn cả là một tiền lệ hiếm hoi trong ngành hàng hải quốc tế đang xảy ra: các hãng tàu bắt đầu áp dụng quyền trả hàng tại cảng an toàn. Ngay cả khi các doanh nghiệp nhập khẩu tại Trung Đông đang khát hàng và sẵn sàng chi thêm phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh, nhiều hãng tàu vẫn kiên quyết từ chối tiếp tục hành trình vì sự an toàn của đội tàu và thủy thủ đoàn.

Tình thế này đẩy doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam vào kịch bản tiến thoái lưỡng nan khi hàng không thể đến tay người mua, đồng nghĩa với việc dòng tiền thanh toán bị đóng băng vô thời hạn.

Kịch bản ứng phó trong kỷ nguyên bất định

Sức ép không chỉ dừng lại ở những con tàu mắc kẹt khi cơn dư chấn từ Trung Đông đang lan rộng và thẩm thấu sang cả những thị trường ổn định như Mỹ hay châu Âu. Tâm lý tiêu dùng thắt chặt do lo ngại bất ổn kéo dài khiến các nhà nhập khẩu thay đổi chiến lược mua hàng một cách cực đoan.

Thay vì sẵn sàng mua gối đầu để dự trữ như trước đây, hiện nay các đối tác quốc tế chỉ mua nhỏ giọt, vừa đủ bán. Sự sụt giảm đơn hàng cộng hưởng với chi phí logistics leo thang đang tạo ra một sức ép kép, bào mòn lợi nhuận vốn đã mỏng manh của các nhà máy chế biến trong nước.

Theo đánh giá từ ông Lê Bá Anh, Phó Cục trưởng Cục Chất lượng, sự gián đoạn này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng quay vòng vốn. Trong ngành điều, thông thường nhà nhập khẩu chỉ thanh toán toàn bộ giá trị sau khi nhận hàng. Việc chậm trễ thanh toán do nguyên nhân bất khả kháng khiến doanh nghiệp không có nguồn tài chính để thu mua nguyên liệu cho vụ mùa tiếp theo, tạo thành một vòng xoáy nợ nần và đình trệ sản xuất.

Nếu xung đột kéo dài khoảng 3 tháng, mức thiệt hại cho xuất khẩu nông lâm thủy sản sang riêng khu vực châu Âu có thể sụt giảm tới 1,6 tỷ USD do các tuyến vận tải qua kênh đào Suez bị gián đoạn nghiêm trọng.

Trước bối cảnh khốc liệt này, các chuyên gia kinh tế cho rằng doanh nghiệp cần nhanh chóng rà soát lại các điều khoản trong hợp đồng ngoại thương, đặc biệt là các quy định về bất khả kháng và bảo hiểm hàng hải. Việc đa dạng hóa thị trường và tìm kiếm các tuyến vận tải thay thế, dù chi phí cao hơn, cũng cần được đưa vào kịch bản ứng phó khẩn cấp.

Quan trọng hơn, cần có sự phối hợp liên ngành để hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các gói tín dụng ưu đãi, giúp duy trì dòng vốn lưu động trong giai đoạn bão táp. Khi thế giới bước vào kỷ nguyên của những biến động khó lường, khả năng thích ứng và tư duy quản trị rủi ro linh hoạt chính là chìa khóa để ngành điều Việt Nam giữ vững vị thế số một thế giới.