Giải bài toán chia sẻ rủi ro cho doanh nghiệp khoa học công nghệ

Điểm nghẽn từ tâm lý e dè và rào cản thể chế

Trong lộ trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, doanh nghiệp khoa học công nghệ được kỳ vọng là những cánh chim đầu đàn dẫn dắt nền kinh tế. Thế nhưng, thực tế đang cho thấy một nghịch lý đáng quan ngại: dù tiềm năng và dư địa phát triển rất lớn, dòng vốn đổ vào lĩnh vực này vẫn còn nhỏ giọt và mang tính dè chừng.

Nguyên nhân cốt lõi không chỉ nằm ở nguồn lực tài chính hữu hình mà còn ở sự thiếu vắng một điểm tựa pháp lý đủ vững chắc để doanh nghiệp có thể yên tâm dấn thân vào những mảng miếng công nghệ mới đầy rủi ro.

Đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) vốn mang đặc thù rất khác biệt so với các loại hình đầu tư kinh doanh truyền thống. Đó là một hành trình đòi hỏi vốn lớn, thời gian thu hồi kéo dài và đặc biệt là tỷ lệ thất bại không hề nhỏ.

Theo ông Nguyễn Trung Thực, Viện trưởng Viện Tin học doanh nghiệp thuộc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), dù nền kinh tế đã có sự phục hồi đáng ghi nhận trong năm 2025, nhưng khả năng tích lũy vốn của cộng đồng doanh nghiệp vẫn chưa thực sự dồi dào.

Khi nguồn lực tài chính còn hạn hẹp, các nhu cầu sinh tồn ngắn hạn, duy trì dòng tiền luôn được ưu tiên hàng đầu, đẩy việc rót tiền vào những dự án công nghệ mang tính dài hơi xuống hàng thứ yếu.

Đáng báo động hơn, số liệu khảo sát từ VCCI cho biết có tới 93% doanh nghiệp cảm thấy rất khó dự báo về sự thay đổi của chính sách pháp luật. Sự bất định này tạo ra một rào cản tâm lý vô hình nhưng cực kỳ kiên cố.

Khi các quy định có thể thay đổi đột ngột, các kế hoạch đầu tư bài bản và dài hạn cho công nghệ trở nên bấp bênh, buộc doanh nghiệp phải chọn giải pháp an toàn, gia công hoặc thương mại đơn thuần thay vì đột phá sáng tạo. Hệ quả là chúng ta thiếu đi những sản phẩm công nghệ thuần Việt có khả năng cạnh tranh sòng phẳng trên thị trường quốc tế.

Thực tế cho thấy, thể chế hiện nay vẫn đang vận hành chủ yếu theo tư duy quản lý và kiểm soát chặt chẽ thay vì tinh thần kiến tạo và đồng hành. Những lĩnh vực mới nổi như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, kinh tế số hay công nghệ xanh đang biến đổi từng ngày, từng giờ, vượt xa tầm bao phủ và tốc độ điều chỉnh của các quy định hiện hành.

Doanh nghiệp khi bước vào những vùng đất mới này thường rơi vào tình trạng đi trước chính sách nhưng lại thiếu một hành lang bảo vệ pháp lý cần thiết. Nếu không có cơ chế dung sai cho những thất bại mang tính thử nghiệm, khát vọng đổi mới sáng tạo sẽ sớm bị dập tắt bởi nỗi lo về trách nhiệm pháp lý và những tổn thất tài chính mà doanh nghiệp phải đơn phương gánh chịu.

Xây dựng hành lang an toàn cho những cú bứt phá

Để khơi thông dòng chảy đầu tư vào khoa học công nghệ, việc đổi mới thể chế phải được xem là ưu tiên hàng đầu và đi trước một bước. Các chuyên gia và đại diện doanh nghiệp đều đồng thuận rằng, Nhà nước cần đóng vai trò là người cùng chia sẻ rủi ro, một đối tác chiến lược thay vì chỉ dừng lại ở vai trò khuyến khích chung chung trên các văn bản nghị quyết.

Một hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch về thuế, sở hữu trí tuệ và quản trị dữ liệu, cùng với việc hạn chế tối đa các thay đổi chính sách đột ngột, sẽ là nền tảng quan trọng nhất để tạo dựng lại niềm tin cho thị trường.

Bà Nguyễn Hiền Phương, Tổng Giám đốc Vietnamobile đã chỉ ra một điểm yếu chí tử trong cấu trúc đầu tư hiện nay đó là cơ chế hợp tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực hạ tầng số và hạ tầng dữ liệu còn quá mờ nhạt và thiếu cụ thể. Khi các dự án quy mô lớn đòi hỏi sự đầu tư khổng lồ nhưng lại thiếu đi một công thức phân bổ rủi ro công bằng giữa Nhà nước và tư nhân, khu vực doanh nghiệp sẽ rất e dè.

Để giải quyết bài toán này, cần sớm hình thành và vận hành hiệu quả các quỹ đồng đầu tư, nơi Nhà nước góp vốn mồi để thu hút vốn tư nhân, đồng thời triển khai các cơ chế bảo lãnh cho các hoạt động R&D có tính rủi ro cao.

Đặc biệt, việc mở rộng và luật hóa các mô hình thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) sẽ tạo ra những không gian sinh tồn an toàn cho các ý tưởng sáng tạo. Tại đây, doanh nghiệp có thể đưa các công nghệ mới vào thực tiễn sản xuất, kinh doanh mà không bị trói buộc bởi những quy định cũ kỹ vốn không còn phù hợp với kỷ nguyên số.

Sandbox không chỉ là nơi thử nghiệm công nghệ, mà còn là nơi để các nhà quản lý quan sát, học hỏi và điều chỉnh chính sách sao cho sát với hơi thở của thị trường.

Đổi mới sáng tạo, về bản chất, chính là sự chấp nhận thử sai để tìm ra con đường đúng. Nếu lợi ích công cộng từ các phát minh công nghệ, từ các giải pháp chuyển đổi xanh là rất lớn và có tính lan tỏa toàn xã hội, nhưng mọi rủi ro thất bại về tài chính và pháp lý đều đổ dồn lên vai doanh nghiệp, thì cuộc chơi này sẽ sớm thiếu vắng những người tiên phong dũng cảm.

Việc thiết lập một cơ chế chia sẻ rủi ro thực chất sẽ giúp doanh nghiệp mạnh dạn hơn trong việc đầu tư vào các công nghệ lõi, các giải pháp mang tính đột phá thay vì chỉ dừng lại ở việc ứng dụng phần ngọn.

Trong tương lai gần, khi các rào cản thể chế được gỡ bỏ và trách nhiệm giữa Nhà nước - Doanh nghiệp được phân định rõ ràng thông qua các cam kết cụ thể, khu vực doanh nghiệp khoa học công nghệ mới có thể thực sự bứt tốc.

Đây chính là chìa khóa để giải quyết bài toán năng suất lao động và đưa Việt Nam tiến xa hơn, bền vững hơn trên bản đồ kinh tế tri thức toàn cầu, góp phần thực hiện hóa khát vọng về một quốc gia phát triển dựa trên nền tảng khoa học và đổi mới sáng tạo.