Đưa trách nhiệm của nhà sản xuất đi vào thực chất

Từ nghĩa vụ tài chính đến bài toán tín chỉ tái chế

Cơ chế EPR quy định trong Luật Bảo vệ môi trường 2020 không chỉ là một quy định hành chính mà là trái tim của mô hình kinh tế tuần hoàn. Theo đó, các doanh nghiệp sản xuất và nhập khẩu phải có trách nhiệm với sản phẩm của mình ngay cả khi chúng đã trở thành rác thải.

Tuy nhiên, thực tiễn từ năm 2024 đến nay cho thấy, nhiều doanh nghiệp vẫn lúng túng giữa việc tự tổ chức tái chế hay đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam. Ông Vũ Thái Trường từ UNDP Việt Nam nhận định, thách thức lớn nhất hiện nay chính là năng lực giám sát và sự thiếu hụt hệ thống dữ liệu minh bạch để đánh giá hiệu quả thực hiện.

Để giải quyết nút thắt này, cơ quan quản lý đang xem xét một đề xuất mang tính đột phá loại bỏ hình thức đóng góp tài chính thụ động và thay thế bằng cơ chế "tín chỉ tái chế". Đây là một bước đi đầy tham vọng, buộc doanh nghiệp phải tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị thu gom hoặc mua tín chỉ từ những cơ sở tái chế chuyên nghiệp đã được cấp phép.

Phương án này không chỉ thúc đẩy dòng vốn chảy trực tiếp vào hạ tầng tái chế mà còn tạo ra một thị trường trao đổi tín chỉ minh bạch, nơi các đơn vị kiểm toán độc lập đóng vai trò gác cổng. Dự kiến, nếu doanh nghiệp thực hiện dưới 70% khối lượng tái chế bắt buộc, họ sẽ phải đối mặt với các lệnh trừng phạt hành chính nặng nề cùng nghĩa vụ mua bù tín chỉ.

Sự chuyển dịch này được kỳ vọng sẽ làm thay đổi hoàn toàn cục diện thị trường tái chế nội địa. Thay vì coi chi phí EPR là một khoản "thuế" môi trường, các doanh nghiệp sẽ có động lực để thiết kế sản phẩm dễ tái chế hơn ngay từ đầu nhằm giảm bớt nghĩa vụ tài chính về sau.

Tuy nhiên, đại diện các hiệp hội doanh nghiệp cũng bày tỏ quan ngại về sự thiếu đồng bộ của hệ thống thu gom hiện nay. Nếu không có những hướng dẫn kỹ thuật chi tiết và sự nâng cao năng lực cho các bên liên quan, cơ chế tín chỉ có thể trở thành một áp lực chi phí quá lớn cho khu vực sản xuất.

Cần sự đồng hành công - tư

Để EPR thực sự trở thành động lực cho tăng trưởng xanh, việc hoàn thiện chính sách cần phải đi đôi với phát triển hạ tầng kỹ thuật. Ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ NN&MT nhấn mạnh, cơ quan quản lý sẽ rà soát toàn diện để đề xuất phương án hoàn thiện phù hợp, dự kiến trình Quốc hội vào tháng 4/2026. Một trong những mục tiêu trọng tâm là thúc đẩy đối thoại công - tư để xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia về rác thải, giúp minh bạch hóa mọi công đoạn từ thu gom đến tái chế cuối cùng.

Thực tế, các nhóm sản phẩm như nhựa, kim loại, thiết bị điện tử hay săm lốp đã bắt đầu chịu sự điều chỉnh của EPR. Việc dịch chuyển chi phí xử lý chất thải từ ngân sách nhà nước sang khu vực sản xuất và tiêu dùng là một bước đi công bằng, tuân thủ nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền.

Thế nhưng, để thị trường tái chế Việt Nam đủ sức hấp thụ lượng rác thải khổng lồ này, Nhà nước cần có những chính sách ưu đãi đầu tư mạnh mẽ hơn cho các doanh nghiệp công nghệ môi trường. Việc hình thành các khu công nghiệp tái chế tập trung, áp dụng công nghệ cao sẽ giúp nâng cao giá trị của phế liệu, biến rác thải thành tài nguyên thực sự.

Tầm nhìn đến năm 2027, khi các quy định sửa đổi chính thức có hiệu lực, EPR sẽ không còn là một khái niệm mới mẻ mà trở thành một phần tất yếu trong chiến lược kinh doanh của mọi doanh nghiệp.

Sự thành công của chính sách này không chỉ phụ thuộc vào các chế tài xử phạt mà nằm ở khả năng kiến tạo một hệ sinh thái, nơi nhà sản xuất, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế tìm thấy lợi ích chung trong việc bảo vệ môi trường. Khi ranh giới giữa kinh tế và môi trường được làm mờ bởi những lợi ích bền vững, Việt Nam mới có thể tự tin khẳng định vị thế của mình trên bản đồ kinh tế tuần hoàn thế giới.