Đưa thương mại điện tử về cơ sở nhằm mở rộng không gian tăng trưởng cho kinh tế địa phương

Việc đưa hoạt động kinh doanh trực tuyến đến cấp xã đang mở ra hướng tiếp cận mới, giúp hộ kinh doanh, hợp tác xã và doanh nghiệp địa phương tiếp cận thị trường rộng lớn hơn, khai thác giá trị sản phẩm bản địa và tạo thêm động lực cho phát triển kinh tế.

Từ mở rộng kênh bán hàng đến tái cấu trúc thị trường địa phương

Thương mại điện tử Việt Nam đang duy trì tốc độ tăng trưởng đáng chú ý. Năm 2025, quy mô thị trường đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5% so với năm trước và chiếm khoảng 11% tổng mức bán lẻ hàng hóa, doanh thu dịch vụ tiêu dùng. Những con số này cho thấy kinh doanh trực tuyến đã trở thành một cấu phần ngày càng quan trọng của hoạt động thương mại, đồng thời mở ra dư địa phát triển cho nhiều ngành hàng và nhóm chủ thể kinh doanh.

Tuy nhiên, sự phát triển của thị trường vẫn có độ chênh lệch lớn giữa các vùng, miền. Theo Chỉ số Thương mại điện tử Việt Nam 2026 của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, TP. Hồ Chí Minh đạt 91,1 điểm, Hà Nội đạt 87,5 điểm, trong khi ba địa phương đứng tiếp theo chỉ đạt từ 17,9 đến 22,3 điểm. Khoảng cách này phản ánh sự khác biệt về hạ tầng, năng lực kinh doanh, mức độ ứng dụng công nghệ và khả năng tiếp cận các phương thức phân phối hiện đại.

Đối với nhiều địa phương, đặc biệt là khu vực nông thôn, miền núi, sản phẩm nông nghiệp, sản phẩm OCOP và hàng thủ công truyền thống vẫn chủ yếu tiêu thụ thông qua các kênh phân phối truyền thống. Phạm vi thị trường vì thế còn hạn chế, phụ thuộc vào thương lái, hệ thống bán lẻ tại chỗ và tính mùa vụ. Trong khi đó, thương mại điện tử có thể giúp rút ngắn khoảng cách giữa người sản xuất với người tiêu dùng, mở rộng địa bàn tiêu thụ mà không nhất thiết phải đầu tư ngay hệ thống phân phối vật lý quy mô lớn.

Ý nghĩa của việc đưa thương mại điện tử về cấp xã vì vậy không chỉ nằm ở việc tạo thêm một kênh bán hàng. Quan trọng hơn, đây là quá trình từng bước thay đổi phương thức tổ chức sản xuất, kinh doanh và phân phối tại địa phương. Khi người sản xuất biết xây dựng hình ảnh sản phẩm, chuẩn hóa thông tin, quản lý đơn hàng, tiếp cận khách hàng và tổ chức giao nhận, giá trị của sản phẩm không còn bị giới hạn bởi thị trường tại chỗ.

Định hướng này cũng gắn với mục tiêu phát triển kinh tế số và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Nghị quyết Đại hội XIV đặt mục tiêu kinh tế số đạt khoảng 30% GDP; Kết luận số 18-KL/TW đặt ra yêu cầu tăng trưởng hai con số. Trong lĩnh vực thương mại, Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026-2030 xác định mục tiêu đến năm 2030 có 60% doanh nghiệp nhỏ và vừa kinh doanh trên nền tảng thương mại điện tử, 60% số xã và đơn vị hành chính tương đương có thương nhân bán hàng hóa hoặc cung ứng dịch vụ trực tuyến. Đáng chú ý, các địa phương ngoài Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh được kỳ vọng đóng góp 50% giá trị giao dịch B2C cả nước.

Đây là sự chuyển dịch đáng kể trong tư duy phát triển thị trường: thay vì tập trung vào một số trung tâm kinh tế lớn, thương mại điện tử được kỳ vọng trở thành công cụ phân bổ lại cơ hội kinh doanh, đưa các chủ thể kinh tế ở cơ sở tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và lưu thông hàng hóa.

Xây dựng năng lực kinh doanh số từ những lợi thế bản địa

Một trong những vấn đề đặt ra hiện nay là làm thế nào để thương mại điện tử thực sự đi vào hoạt động sản xuất, kinh doanh thường xuyên, thay vì chỉ dừng ở những chương trình tập huấn hoặc các đợt livestream quảng bá sản phẩm.

Thực tế triển khai tại cơ sở cho thấy khoảng cách giữa việc được hướng dẫn sử dụng nền tảng và khả năng tự vận hành một hoạt động kinh doanh trực tuyến còn khá lớn. Người bán cần nhiều hơn kỹ năng tạo gian hàng hay phát trực tiếp giới thiệu sản phẩm. Đó còn là kiến thức về xây dựng nội dung, chăm sóc khách hàng, quản lý đơn hàng, kiểm soát chất lượng, bảo đảm nguồn cung và xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình giao dịch.

Một khảo sát do Báo Công Thương thực hiện trên cổng thông tin của 3.321 xã, phường, đặc khu, với dữ liệu chốt ngày 4/11/2026, cho thấy trong 2.497 đơn vị đủ dữ liệu, có 587 xã triển khai hoạt động thương mại điện tử do chính xã tổ chức; 178 xã nêu được kết quả và chỉ 18 xã công bố được các chỉ số cụ thể như số đơn hàng, doanh thu hoặc số hộ kinh doanh trực tuyến. Những dữ liệu này cho thấy việc triển khai ở cấp cơ sở vẫn cần được thúc đẩy theo hướng thực chất, gắn với kết quả kinh doanh có thể kiểm chứng.

Để khắc phục những hạn chế đó, mô hình "Xã, phường thương mại điện tử" được TikTok Shop phối hợp với Cục Thương mại điện tử công bố, thí điểm từ tháng 1/2026 là một hướng tiếp cận đáng chú ý. Thay vì chỉ tập trung đưa sản phẩm lên sàn hoặc tổ chức các phiên bán hàng trực tuyến quy mô lớn, mô hình hướng đến xây dựng năng lực kinh doanh lâu dài cho người dân thông qua sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, nền tảng thương mại điện tử và các đơn vị dịch vụ.

Ba địa bàn thí điểm gồm xã Bình Lư (Lai Châu), xã Phượng Dực (Hà Nội) và xã Chợ Lách (Vĩnh Long) cho thấy khả năng vận dụng thương mại điện tử theo những lợi thế kinh tế khác nhau. Nếu Bình Lư có tiềm năng từ nông sản và sản phẩm OCOP vùng cao, Chợ Lách có thế mạnh về cây giống, hoa kiểng, thì Phượng Dực có thể khai thác các sản phẩm làng nghề và lợi thế sản xuất tại địa phương.

Điểm đáng chú ý là mô hình đặt chính quyền cấp xã vào vai trò chủ động kết nối nguồn lực, lựa chọn sản phẩm đặc trưng và xác định nhu cầu hỗ trợ; nền tảng công nghệ cung cấp công cụ, nội dung hướng dẫn phù hợp với từng nhóm sản phẩm và năng lực của người bán. Kết quả không chỉ được đánh giá qua số người tham gia đào tạo hay số đơn hàng phát sinh trong giai đoạn đầu, mà còn ở khả năng tự vận hành, duy trì hoạt động và tăng trưởng sau khi kết thúc hỗ trợ.

Theo bà Trần Thị Tân, Giám đốc Trách nhiệm xã hội và Hợp tác chiến lược TikTok Shop, mô hình được xây dựng trên cơ sở ba năm đồng hành cùng các chương trình hỗ trợ giai đoạn 2023-2025, nhằm giải quyết những điểm nghẽn như đào tạo thiếu tính liên tục, hộ kinh doanh hoạt động riêng lẻ, thiếu lực lượng hỗ trợ tại chỗ, sản phẩm chưa được chuẩn hóa thông tin và hình ảnh, nguồn cung chưa ổn định, logistics chưa phù hợp với điều kiện từng địa bàn.

Từ kết quả bước đầu, các địa phương thí điểm đã có kế hoạch mở rộng mô hình sang những địa bàn khác, như Than Uyên (Lai Châu), Bát Tràng và Thư Lâm (Hà Nội). Điều này cho thấy mô hình có thể được điều chỉnh theo đặc điểm kinh tế, sản phẩm và năng lực của từng địa phương, thay vì áp dụng một phương thức triển khai đồng nhất.

Dù vậy, để thương mại điện tử trở thành động lực tăng trưởng thực chất, các địa phương cần quan tâm đồng bộ đến những điều kiện nền tảng. Sản phẩm phải bảo đảm chất lượng, thông tin rõ ràng, có khả năng truy xuất nguồn gốc; nguồn cung cần ổn định để đáp ứng nhu cầu thị trường. Đặc biệt, chi phí logistics, nhất là giao hàng chặng đầu tại khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, vẫn là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của hàng hóa địa phương.

Bên cạnh đó, việc phát triển nhiều kênh tiêu thụ cũng cần được chú trọng nhằm tránh phụ thuộc vào một nền tảng duy nhất. Sự tham gia của doanh nghiệp bưu chính, logistics, các đơn vị cung cấp dịch vụ thanh toán và các tổ chức hỗ trợ kinh doanh sẽ góp phần hình thành hệ sinh thái thương mại điện tử hoàn chỉnh hơn tại cơ sở.

Về phía quản lý nhà nước, yêu cầu đặt ra là chuyển từ hỗ trợ theo từng chương trình riêng lẻ sang cơ chế đồng hành thường xuyên, có mục tiêu và thước đo cụ thể. Việc đưa nội dung thương mại điện tử vào Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới giai đoạn 2026-2030, cùng các quy định pháp lý mới về thương mại điện tử, tạo cơ sở để cấp xã tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển thị trường.

Thay vì chỉ thống kê số lớp tập huấn hay số người được tiếp cận công nghệ, hiệu quả cần được nhìn nhận qua số hộ thực sự kinh doanh trực tuyến, số gian hàng duy trì hoạt động, đơn hàng thành công, doanh thu và khả năng mở rộng thị trường. Đây cũng là cơ sở để đánh giá mức độ chuyển biến trong năng lực kinh doanh của người dân và hiệu quả của các nguồn lực hỗ trợ.

Khi những lợi thế bản địa được kết nối với công nghệ, hạ tầng phân phối và thị trường tiêu dùng rộng lớn, thương mại điện tử có thể tạo ra giá trị vượt ra ngoài hoạt động mua bán trực tuyến đơn thuần. Đó là cơ hội để hộ kinh doanh, hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ tham gia sâu hơn vào nền kinh tế số, nâng cao giá trị sản phẩm, tạo sinh kế và mở rộng không gian phát triển cho kinh tế địa phương.

Mục tiêu 60% số xã có thương nhân bán hàng trực tuyến vào năm 2030 vì thế không chỉ là một chỉ tiêu về độ phủ thương mại điện tử. Giá trị quan trọng hơn là tạo dựng được năng lực kinh doanh số ngay từ cơ sở, để người dân có thể chủ động tiếp cận thị trường, duy trì hoạt động và biến lợi thế địa phương thành nguồn lực tăng trưởng bền vững.