Đổi mới sáng tạo từ phòng thí nghiệm ra thị trường

Khoảng trống giới trong nghiên cứu

Bức tranh thực trạng của hoạt động nghiên cứu khoa học tại Việt Nam hiện nay bộc lộ những khoảng lặng đáng chú ý, đặc biệt là khi nhìn từ góc độ giới. Những số liệu được công bố tại Hội thảo về xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ nữ khoa học trong nền kinh tế xanh, kinh tế số chỉ ra rằng, phụ nữ đang đóng góp một phần rất lớn vào nguồn nhân lực trí tuệ khi chiếm tới 46% lực lượng nghiên cứu và phát triển tại Việt Nam. Thế nhưng, sự hiện diện của họ ở các vị trí dẫn dắt và kết quả đầu ra được bảo hộ lại chưa tương xứng với tỷ lệ này.

Thống kê cho thấy, tỷ lệ phụ nữ làm chủ nhiệm các nhiệm vụ khoa học và công nghệ chỉ đạt mức khiêm tốn 25,5%. Trong khi đó, tỷ lệ các nhà khoa học nữ được cấp bằng sáng chế, giải pháp hữu ích, kiểu dáng công nghiệp và giống cây trồng chỉ dao động trong khoảng từ 13% đến 20%. Điều này phản ánh một thực tế rằng tiềm năng sáng tạo của gần một nửa lực lượng nghiên cứu vẫn chưa được khơi thông và khai thác một cách đầy đủ để chuyển hóa thành giá trị kinh tế.

Phân tích sâu hơn về nguyên nhân của thực trạng này, Chủ tịch Liên hiệp Các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam Phan Xuân Dũng nhận định thách thức lớn nhất đối với nền khoa học hiện nay không chỉ nằm ở việc tạo ra những tri thức mới. Điểm nghẽn cốt lõi nằm ở việc làm sao giúp các nhà khoa học, đặc biệt là các nhà khoa học nữ, tiếp cận được các nguồn lực cần thiết để đưa tri thức đó vào cuộc sống thực tế. Hiện tại, nhiều rào cản mang tính hệ thống đang khiến các nghiên cứu chưa thể trở thành động lực tăng trưởng thực chất cho nền kinh tế.

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường tiêu dùng thực tế vẫn còn rất xa do chúng ta đang thiếu một cơ chế kết nối hữu hiệu. Các nhà khoa học thường gặp rất nhiều hạn chế khi tìm kiếm nguồn lực hỗ trợ tài chính, tiếp cận các quỹ đầu tư mạo hiểm hay các cơ chế hỗ trợ chuyên biệt. Đáng chú ý, đối với các nhà khoa học nữ, thách thức này còn bị nhân lên bởi những định kiến giới vô hình.

Trong giới đổi mới sáng tạo toàn cầu, khoảng cách giữa nghiên cứu cơ bản và thương mại hóa sản phẩm thường được ví như Thung lũng chết. Đây là giai đoạn khốc liệt nhất, nơi các sáng kiến đầy triển vọng dễ dàng bị khai tử do không có đủ vốn để sản xuất thử nghiệm hoặc thiếu mạng lưới kết nối thị trường.

Đối với phụ nữ, thung lũng này càng sâu và rộng hơn do họ gặp bất lợi trong việc tiếp cận các nguồn tài chính lớn, ít có cơ hội tham gia các mạng lưới nghề nghiệp tầm cao và luôn phải gánh vác gánh nặng từ công việc chăm sóc gia đình không được trả công.

Kiến tạo hệ sinh thái tích hợp để giải phóng sức sáng tạo

Để vượt qua rào cản đưa các công trình nghiên cứu ra thị trường, Việt Nam không thể tiếp tục áp dụng các biện pháp đơn lẻ mà cần một giải pháp mang tính tổng thể, dựa trên việc học hỏi các mô hình thành công của quốc tế. Kinh nghiệm từ các quốc gia đi trước chứng minh rằng, một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mạnh mẽ luôn đòi hỏi cơ chế liên kết chặt chẽ và phản hồi linh hoạt giữa bốn nhà: nhà khoa học, trường đại học, doanh nghiệp và nhà đầu tư, dưới sự định hướng của cơ quan hoạch định chính sách.

Nhằm giải phóng toàn diện sức sáng tạo và tạo lối đi thông thoáng cho các sản phẩm khoa học, Chủ tịch Liên hiệp Các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam Phan Xuân Dũng nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng một hệ sinh thái tích hợp và có đáp ứng giới. Trước hết, cần phải có sự đồng bộ về mặt chính sách để tạo ra hành lang pháp lý thực sự cởi mở, trong đó ưu tiên và khuyến khích các đề tài nghiên cứu do phụ nữ chủ trì, đặc biệt tập trung vào các lĩnh vực đón đầu xu hướng như kinh tế tuần hoàn, công nghệ xanh và chuyển đổi số.

Bên cạnh đó, việc khơi thông dòng vốn mồi thông qua các cơ chế tài chính mang tính đột phá là bắt buộc. Nhà nước cần thúc đẩy mô hình hợp tác công - tư để hình thành nên các quỹ hỗ trợ chuyên biệt, bảo đảm nguồn tài chính dồi dào cho các giai đoạn rủi ro cao như sản xuất thử nghiệm, đánh giá hiệu năng và thương mại hóa sản phẩm. Đồng thời, một hệ sinh thái nhân văn cũng cần tính đến việc xây dựng các mô hình hỗ trợ kinh tế chăm sóc, giúp giảm tải áp lực việc nhà để các nữ trí thức có thể an tâm dành trọn tâm huyết cho các công trình nghiên cứu.

Dưới góc nhìn của tổ chức xã hội nghề nghiệp, bà Lê Thị Hợp, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Việt Nam khẳng định việc thiết lập một hệ sinh thái kết nối mạnh mẽ là đòi hỏi tự nhiên của nền kinh tế thị trường. Hệ sinh thái này phải tạo ra một môi trường phát triển thực sự năng động, nơi khoa học chủ động tìm đến đầu tư, nghiên cứu bắt tay cùng doanh nghiệp và các ý tưởng đổi mới sáng tạo được định hình dựa trên nhu cầu của người tiêu dùng.

Chỉ khi các mối liên kết này trở nên hữu cơ và liên tục, các kết quả nghiên cứu mới có thể nhanh chóng chuyển hóa thành các sản phẩm, công nghệ, dịch vụ cụ thể hoặc các mô hình kinh doanh mới. Đó chính là con đường thực tế nhất để biến tri thức trong phòng thí nghiệm thành những giá trị vật chất to lớn cho xã hội, biến khoa học công nghệ thành một bệ phóng vững chắc cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế nhanh và bền vững của đất nước.