Bước chuyển lớn phát triển nghiên cứu khoa học

Dự thảo Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Chính phủ được xây dựng và sẽ ban hành nhằm tạo hành lang pháp lý để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (KH-CN&ĐSMT) đóng góp vào nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, góp phần phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh, nâng cao chất lượng cuộc sống người dân...

Luật được xây dựng trên quan điểm thể chế hóa đầy đủ, kịp thời đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước về KH-CN&ĐMST để phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội, ngăn chặn nguy cơ tụt hậu, đưa đất nước phát triển bứt phá, giàu mạnh trong kỷ nguyên mới.

Kế thừa các quy định của Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013 còn phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, phù hợp với thực tiễn phát triển khoa học, công nghệ của Việt Nam và thông lệ quốc tế.

Đồng thời mở rộng phạm vi, đối tượng điều chỉnh của Luật sang khu vực ngoài công lập để thúc đẩy nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo, trong đó doanh nghiệp làm trung tâm, các đại học và viện nghiên cứu là các chủ thể hỗ trợ cùng hướng tới mục tiêu hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phục vụ trực tiếp phát triển kinh tế - xã hội, đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng.

Chính thức hóa những cơ chế tháo gỡ điểm nghẽn trong Nghị quyết số 193/2025/QH15 để đưa thành quy định ổn định, lâu dài trong luật.

 Dự thảo Luật gồm 8 chương và 83 điều (tăng 2 điều so với Luật khoa học và công nghệ năm 2013) do bổ sung nội dung đổi mới sáng tạo và cấu trúc lại Luật nên về hình thức có nhiều thay đổi so với luật hiện hành.

Điểm nhấn của Dự thảo là sự liên thông với hơn 10 luật chuyên ngành như Luật Đầu tư công, Luật Thuế, Luật Chuyển giao công nghệ, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Chuyển đổi số… nhằm đảm bảo đồng bộ hệ thống pháp luật và tăng cường khả năng thực thi.

Một số chính sách hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp và tổ chức khoa học, công nghệ đã được tích hợp vào các luật đang được Quốc hội thảo luận để hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn diện, từ hình thành sàn giao dịch công nghệ, thúc đẩy chuyển giao, thương mại hóa kết quả nghiên cứu đến tháo gỡ rào cản hành chính, bảo hộ sở hữu trí tuệ. Đặc biệt, với các tổ chức khoa học, công nghệ công lập, Dự thảo đề xuất trao quyền tự chủ thực chất về tài chính, nhân sự và nhiệm vụ khoa học.

Tuy nhiên, cùng với những điểm mới tích cực, một số ý kiến vẫn bày tỏ sự băn khoăn về tính hợp hiến, rõ ràng và chặt chẽ trong một số quy định của Dự thảo. Ông Đặng Đình Luyến, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội cho rằng, Dự thảo cần rà soát kỹ để không chỉ đảm bảo tính đồng bộ mà còn phải tuân thủ Hiến pháp và các nguyên tắc lập pháp cơ bản. Cụ thể, Điều 2 của Dự thảo quy định về đối tượng áp dụng với cụm từ “có liên quan đến hoạt động KH-CN&ĐMST”, quy định này còn mơ hồ, đặc biệt đối với tổ chức, cá nhân ngoài lãnh thổ Việt Nam.

Một điểm bất cập khác là tính thứ tự áp dụng giữa các văn bản pháp luật. Theo đó, Điều 4 Dự thảo quy định khi có quy định khác với các luật khác, thì Luật này sẽ được ưu tiên áp dụng. Theo ông Luyến, quy định này không phù hợp với Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025. Trong trường hợp xung đột giữa các văn bản cùng cấp, văn bản ban hành sau mới được ưu tiên.

Liên quan đến quy định về thử nghiệm công nghệ mới và xử lý khác biệt so với pháp luật hiện hành, ông Đặng Đình Luyến nhận định, việc cho phép thực hiện các hoạt động “khác với pháp luật hiện hành” có nguy cơ xung đột với Hiến pháp, bởi không thể viện dẫn lý do thử nghiệm để hợp thức hóa những hành vi trái luật. Do đó, ông kiến nghị cần xem xét kỹ quy định tại khoản 6 Điều 22 về việc Chính phủ quy định chi tiết xử lý khác biệt với luật bởi quy định này hiện chưa có cơ sở pháp lý vững chắc và có thể tạo tiền lệ pháp lý rủi ro trong thực tiễn áp dụng.

Ngoài ra, nguyên tắc hội nhập và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cũng được đề xuất cần quy định cụ thể và nhất quán hơn. Nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội lưu ý rằng, Dự thảo cần bám sát quy định tại Điều 12 của Hiến pháp năm 2013, bảo đảm nguyên tắc “tôn trọng độc lập, chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau” và chỉ tiếp nhận có chọn lọc các thành tựu, kinh nghiệm quốc tế, phù hợp.

Đồng tình với quan điểm về đảm bảo tính khả thi, ông Lê Quang Huy, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội nhấn mạnh, Luật KH-CN&ĐMST cần được xây dựng trên tinh thần thể chế hóa đầy đủ các nghị quyết của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết 57, Nghị quyết 66 và Nghị quyết 68. Quá trình xây dựng Dự thảo phải đảm bảo tính đồng bộ giữa các luật liên quan để tránh chồng chéo và mâu thuẫn khi triển khai thực hiện.