Doanh nghiệp một người: Làn sóng đang định hình lại kinh tế toàn cầu

Từ Mỹ, châu Âu cho đến Trung Quốc, mô hình “doanh nghiệp một người” (One-Person Company – OPC hay solopreneur) không còn là hiện tượng nhỏ lẻ mà đã trở thành một lực lượng kinh tế đáng kể, góp phần thay đổi cấu trúc thị trường lao động và cách thức tạo ra giá trị.

“Lực lượng kinh tế mới” bùng nổ trên toàn cầu

Dữ liệu quốc tế cho thấy quy mô của mô hình doanh nghiệp một người đang tăng trưởng với tốc độ rất nhanh. Tại Mỹ, hiện có khoảng 29,8 triệu doanh nghiệp một người, đóng góp khoảng 1.700 tỷ USD, tương đương gần 7% GDP quốc gia. Tính đến năm 2020, doanh nghiệp không có nhân viên đã chiếm tới 84% tổng số doanh nghiệp tại nước này.

Xu hướng này tiếp tục tăng mạnh sau đại dịch COVID-19. Năm 2024, khoảng 80% doanh nghiệp mới đăng ký tại Mỹ không tuyển thêm nhân sự. Điều đó phản ánh sự dịch chuyển rõ rệt từ mô hình doanh nghiệp truyền thống sang các mô hình vận hành siêu tinh gọn, linh hoạt và phụ thuộc nhiều hơn vào công nghệ.

Đáng chú ý, trong nhóm lao động tri thức tại Mỹ hiện có hơn 20 triệu người làm việc độc lập, tương đương khoảng 28% lực lượng lao động chuyên môn cao. Nhóm này tạo ra tổng thu nhập khoảng 1.500 tỷ USD mỗi năm. Không chỉ vậy, tỷ lệ startup chỉ có duy nhất một nhà sáng lập cũng tăng mạnh từ 23,7% năm 2019 lên hơn 36% vào năm 2025.

Tại Trung Quốc, nền kinh tế linh hoạt và lực lượng lao động tự do đang phát triển với quy mô khổng lồ, khoảng 200 triệu lao động. Tính đến giữa năm 2025, quốc gia này có hơn 16 triệu công ty TNHH một thành viên, riêng nửa đầu năm đã xuất hiện thêm 2,86 triệu doanh nghiệp mới thuộc nhóm này.

Trung Quốc coi đây không chỉ là xu hướng kinh doanh mà còn là giải pháp thích ứng với quá trình tự động hóa và chuyển dịch cơ cấu lao động. Nhiều địa phương triển khai hàng loạt chính sách hỗ trợ như không gian làm việc miễn phí, tín dụng ưu đãi và nền tảng công nghệ nhằm giúp cá nhân dễ dàng khởi nghiệp.

Tại châu Âu, mô hình solopreneur ngày càng phổ biến trong nền kinh tế số. Hà Lan là ví dụ điển hình khi tỷ lệ tự làm chủ tăng lên 16,7% tổng việc làm vào năm 2017 và tới 90% tăng trưởng đến từ nhóm làm việc độc lập không có nhân viên.

Một xu hướng đáng chú ý khác là sự gia tăng mạnh mẽ của nữ giới trong mô hình kinh doanh cá nhân. Tại Mỹ Latinh và Caribe, tỷ lệ phụ nữ tự kinh doanh một mình đạt 44,5%, còn tại châu Âu là 39,3%. Đặc biệt, Slovenia đang dẫn đầu thế giới với tỷ lệ nữ giới khởi nghiệp một mình lên tới 81,8%.

Sự bùng nổ của mô hình này cho thấy nền kinh tế toàn cầu đang bước vào giai đoạn “cá nhân hóa doanh nghiệp”. Nếu trước đây việc kinh doanh đòi hỏi bộ máy nhân sự lớn, vốn đầu tư cao và cơ sở hạ tầng phức tạp, thì hiện nay chỉ với một chiếc máy tính, internet và các công cụ AI, một cá nhân cũng có thể xây dựng hệ thống kinh doanh hoàn chỉnh.

AI tạo ra cơ hội lớn nhưng không xóa được rủi ro

Điểm khác biệt lớn nhất của doanh nghiệp một người hiện nay so với mô hình lao động tự do truyền thống nằm ở sức mạnh của công nghệ. AI không chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ mà đang dần trở thành “đồng sáng lập ảo” cho nhiều cá nhân kinh doanh.

Khảo sát quốc tế cho thấy khoảng 50% người khởi nghiệp một mình khẳng định thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số là yếu tố quyết định giúp họ có thể bắt đầu kinh doanh. Trong khi đó, tới 74% người làm việc độc lập đã sử dụng AI tạo sinh để nâng cao năng suất.

Nhóm solopreneur cũng thể hiện năng lực công nghệ vượt trội hơn lao động truyền thống. Có tới 54% người làm việc độc lập đạt trình độ AI nâng cao, trong khi tỷ lệ này ở nhân viên toàn thời gian chỉ khoảng 38%.

Tại Trung Quốc, nhiều cá nhân chỉ cần chi từ 500–1.000 nhân dân tệ mỗi tháng cho các công cụ AI nhưng có thể tự vận hành toàn bộ chuỗi công việc từ thiết kế, dựng video, sản xuất nội dung đến marketing và bán hàng. Không ít người đạt mức thu nhập tương đương kỹ sư tại các tập đoàn lớn dù làm việc hoàn toàn độc lập.

Mô hình này đặc biệt hấp dẫn với thế hệ trẻ. Gen Z đang trở thành lực lượng dẫn đầu xu hướng kinh doanh độc lập khi có tới 53% lao động tri thức thuộc thế hệ này từng tham gia làm việc tự do. Hiện Gen Z chiếm khoảng 28% tổng lực lượng lao động độc lập trên toàn cầu.

Động lực của làn sóng này không chỉ đến từ công nghệ mà còn từ áp lực kinh tế và nhu cầu thay đổi lối sống. Khoảng 57% solopreneur cho biết lạm phát và áp lực tăng thu nhập là lý do khiến họ lựa chọn tự kinh doanh, trong khi 52% bị hấp dẫn bởi khát vọng tự do và chủ động kiểm soát cuộc sống.

Tuy nhiên, phía sau sự phát triển mạnh mẽ ấy vẫn tồn tại nhiều rủi ro đáng chú ý. Dữ liệu cho thấy sự phân hóa thu nhập trong nhóm doanh nghiệp một người là rất lớn. Tại Mỹ, lao động tri thức làm việc độc lập có thu nhập trung bình khoảng 85.000 USD/năm, cao hơn mức 80.000 USD của nhân viên toàn thời gian. Số lượng chuyên gia độc lập kiếm trên 100.000 USD/năm đã đạt mức kỷ lục 5,6 triệu người vào năm 2025, tăng tới 86% so với năm 2020.

Dù vậy, thực tế không phải ai cũng thành công. Có tới 36% doanh nghiệp một người chỉ kiếm dưới 25.000 USD mỗi năm. Phần lớn phải tự xoay xở nguồn vốn và khoảng 85% thừa nhận từng sử dụng thẻ tín dụng để xử lý các khoản chi khẩn cấp hoặc duy trì hoạt động.

Đây cũng là nhóm dễ tổn thương nhất trước biến động kinh tế do thiếu khả năng mở rộng, khó tiếp cận tín dụng ngân hàng và phụ thuộc hoàn toàn vào năng lực của một cá nhân duy nhất. OECD từng cảnh báo rằng công nghệ có thể giúp tăng năng suất nhưng không thể thay thế giá trị thực, khả năng quản trị và tư duy chiến lược của doanh nghiệp.

Đáng chú ý, ngay cả khi hoạt động hiệu quả một mình, khoảng 60% solopreneur vẫn dự định thuê thêm nhân viên hoặc cộng tác viên trong tương lai để giảm áp lực công việc và mở rộng quy mô. Điều đó cho thấy “doanh nghiệp một người” không phải đích đến cuối cùng, mà có thể là giai đoạn khởi đầu của nhiều doanh nghiệp mới trong nền kinh tế số.

Sự trỗi dậy của “doanh nghiệp một người” cho thấy khái niệm doanh nghiệp đang thay đổi sâu sắc trong thời đại số. Khi công nghệ cho phép một cá nhân vận hành cả bộ máy kinh doanh, nền kinh tế tương lai có thể sẽ không còn được định hình chủ yếu bởi những công ty hàng nghìn nhân sự, mà bởi hàng triệu doanh nhân số hoạt động độc lập nhưng kết nối toàn cầu.