Doanh nghiệp được trao quyền tự quyết giá xăng dầu

Theo đó, Nhà nước chuyển từ việc định giá, công bố giá cơ sở định kỳ sang xây dựng nguyên tắc, công thức tính giá và thực hiện hậu kiểm. Doanh nghiệp được tự quyết định giá bán trên cơ sở công thức và các khoản chi phí do Nhà nước quy định.

Chuyển quyền định giá xăng dầu về doanh nghiệp

Cùng với thay đổi cơ chế giá, dự thảo đề xuất cắt giảm hệ thống phân phối từ 3 tầng xuống 2 tầng và mở rộng quyền quyết định giá cho hơn 10.500 thương nhân phân phối độc lập. Mức tổng nguồn xăng dầu tối thiểu đối với doanh nghiệp đầu mối cũng được đề xuất nâng lên 300.000 m³/năm theo lộ trình từ năm 2027.

Theo cơ chế được đề xuất, doanh nghiệp sẽ không phải chờ cơ quan quản lý công bố giá cơ sở theo chu kỳ cố định để xác định giá bán. Doanh nghiệp căn cứ vào giá mua thực tế, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh, mức lợi nhuận và các khoản thuế, phí để tính giá bán theo công thức do Nhà nước quy định.

Giá mua được xác định từ chi phí thực tế của các lô hàng. Chi phí tạo nguồn bao gồm các khoản vận chuyển, bảo hiểm, bốc dỡ để đưa xăng dầu về kho. Chi phí kinh doanh phát sinh trong quá trình phân phối, lưu kho, vận chuyển nội địa, nhân công và bán lẻ. Nhà nước tiếp tục quy định chi phí kinh doanh định mức và các loại thuế, phí liên quan. Doanh nghiệp được chủ động quyết định mức lợi nhuận.

Cơ chế này cho phép giá bán phản ứng nhanh hơn với biến động của thị trường. Doanh nghiệp có thể điều chỉnh giá theo chi phí thực tế của từng lô hàng thay vì phụ thuộc vào chu kỳ điều hành cố định. Giá bán tại các hệ thống phân phối khác nhau cũng có thể chênh lệch, tạo điều kiện để người tiêu dùng so sánh và lựa chọn.

Tại khu vực vùng sâu, vùng xa, xa hệ thống kho cảng, dự thảo cho phép giá bán lẻ cao hơn tối đa 2% để bù đắp các chi phí lưu kho và vận chuyển thực tế phát sinh hợp lý. Quy định này hướng tới việc phản ánh sát hơn chi phí kinh doanh theo từng địa bàn.

Việc trao quyền định giá cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực quản trị của doanh nghiệp. Giá có thể thay đổi nhiều lần theo diễn biến chi phí, khiến việc hạch toán doanh thu, kiểm soát sổ sách và quản lý hệ thống bán lẻ phức tạp hơn. Các đại lý vẫn phụ thuộc vào chính sách cung ứng và chiết khấu của thương nhân phân phối cũng cần thích ứng với cơ chế mới.

Với hơn 10.500 thương nhân phân phối độc lập được đề xuất trao quyền tự quyết giá, cấu trúc cạnh tranh trên thị trường sẽ có thêm nhiều chủ thể tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành giá. Hệ thống phân phối được rút từ 3 tầng xuống 2 tầng, qua đó giảm bớt các khâu trung gian và tăng tính chủ động cho doanh nghiệp phân phối.

Nhà nước chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm

Trao quyền tự quyết giá không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được tự do định giá không giới hạn. Dự thảo đặt ra hệ thống công cụ để Nhà nước kiểm soát công thức giá, chi phí và các dấu hiệu bất thường trên thị trường.

Doanh nghiệp khi điều chỉnh giá phải kê khai công thức tính, các yếu tố cấu thành và giải trình biến động chi phí trên hệ thống cơ sở dữ liệu về giá do Bộ Công Thương vận hành. Hệ thống này được thiết kế để phát hiện các biến động bất thường, qua đó hỗ trợ cơ quan quản lý và lực lượng Quản lý thị trường kiểm tra những trường hợp tăng hoặc giảm giá nhưng không giải trình được nguyên nhân phù hợp.

Cơ chế quản lý cũng chuyển mạnh sang hậu kiểm thông qua kết nối dữ liệu xuất, nhập, tồn kho và hóa đơn điện tử phát sinh tại các cửa hàng bán lẻ, thương nhân phân phối và doanh nghiệp đầu mối với cơ quan thuế. Cách quản lý này yêu cầu doanh nghiệp minh bạch hơn về chi phí, nguồn hàng và quá trình hình thành giá.

Trong trường hợp thị trường biến động lớn, Nhà nước vẫn có thể sử dụng các công cụ bình ổn như thuế, Quỹ Bình ổn giá hoặc nguồn xăng dầu dự trữ. Doanh nghiệp phải căn cứ các biện pháp này để điều chỉnh giá bán.

Một vấn đề khác được đặt ra là kiểm soát nguy cơ doanh nghiệp lớn lạm dụng vị thế thị trường. Việc mở rộng quyền định giá cho hơn 10.500 thương nhân phân phối độc lập được kỳ vọng tạo thêm cạnh tranh giữa các chủ thể. Dự thảo cũng bổ sung yêu cầu xử lý các hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, thông đồng, bắt tay nâng giá hoặc cạnh tranh không lành mạnh theo quy định của pháp luật về cạnh tranh.

Việc nâng tổng nguồn xăng dầu tối thiểu lên 300.000 m³/năm từ năm 2027 cũng hướng tới sàng lọc các doanh nghiệp đầu mối có năng lực hạn chế, qua đó củng cố yêu cầu về cơ sở vật chất, kho cảng và khả năng bảo đảm nguồn cung.

Nếu được áp dụng, cơ chế mới sẽ thay đổi đáng kể cách doanh nghiệp xăng dầu vận hành. Doanh nghiệp phải chủ động hơn trong quản trị nguồn hàng, chi phí và giá bán, đồng thời chịu trách nhiệm lớn hơn về tính chính xác của dữ liệu kê khai. Cơ quan quản lý sẽ tập trung vào xây dựng khung giá, giám sát dữ liệu và xử lý các hành vi vi phạm. Mục tiêu của mô hình này là để giá xăng dầu phản ánh sát hơn tín hiệu thị trường, đồng thời duy trì các công cụ cần thiết để bảo đảm cạnh tranh và an ninh năng lượng.