Điều tra Điều 301 của Mỹ sẽ tái định hình trật tự thương mại toàn cầu

Về mặt kinh tế học nói chung, dư thừa công suất (industrial overcapacity) xảy ra khi công suất sản xuất thực tế của một ngành công nghiệp lớn hơn nhiều so với nhu cầu thị trường hiệu quả. Điều này thường dẫn đến áp lực giảm giá, giảm lợi nhuận của doanh nghiệp và có thể gây ra các tranh chấp thương mại quốc tế khi lượng hàng dư thừa được "đổ" sang các thị trường nước ngoài với giá rẻ.

Điều 301: Từ công cụ thương mại đến đòn bẩy chiến lược

Điều 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 vốn là công cụ pháp lý cho phép Mỹ áp dụng các biện pháp trả đũa thương mại khi đối tác bị cho là có hành vi không công bằng. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, việc kích hoạt cơ chế này mang ý nghĩa rộng hơn.

Theo nội dung điều tra, Washington tập trung vào hiện tượng dư thừa công suất công nghiệp – một vấn đề trước đây thường được xem là hệ quả tự nhiên của chu kỳ kinh tế, nhưng nay được tái định nghĩa như một rủi ro an ninh kinh tế. Cách tiếp cận này cho thấy Mỹ đang mở rộng khái niệm “cạnh tranh công bằng” sang cả lĩnh vực chính sách công nghiệp và mô hình tăng trưởng của các nền kinh tế đối tác.

Trọng tâm của cuộc điều tra là sự chênh lệch giữa năng lực sản xuất và nhu cầu nội địa tại nhiều nền kinh tế lớn. Theo lập luận của phía Mỹ, tình trạng thặng dư tài khoản vãng lai và thặng dư thương mại song phương kéo dài là dấu hiệu của một mô hình tăng trưởng phụ thuộc vào xuất khẩu, qua đó đẩy lượng hàng hóa dư thừa ra thị trường quốc tế.

Danh sách 16 thực thể bị xem xét trải rộng từ Đông Á, Đông Nam Á đến châu Âu, Nam Á và Mỹ Latinh, bao gồm các nền kinh tế như Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Liên minh châu Âu. Phạm vi rộng này cho thấy Washington coi dư thừa công suất là vấn đề mang tính hệ thống, không giới hạn ở một quốc gia cụ thể.

Đáng chú ý, Mỹ không chỉ nhìn vào số liệu thương mại, mà còn đi sâu vào các yếu tố chính sách. Cuộc điều tra tập trung vào các nhóm nguyên nhân như trợ cấp chính phủ, chi phí lao động bị điều chỉnh mang tính hành chính, tiêu chuẩn môi trường – lao động thấp và các rào cản tiếp cận thị trường. Những yếu tố này, theo quan điểm của Mỹ, tạo ra lợi thế cạnh tranh “nhân tạo” và làm méo mó thị trường toàn cầu.

Việc mở rộng phạm vi đánh giá từ kết quả sang nguyên nhân chính sách cho thấy Điều 301 đang được sử dụng như một công cụ gây áp lực buộc các đối tác điều chỉnh mô hình phát triển, thay vì chỉ xử lý các tranh chấp thương mại cụ thể.

Chuỗi cung ứng toàn cầu trước nguy cơ tái cấu trúc

Một điểm then chốt của cuộc điều tra là danh mục ngành hàng bị xem xét, bao trùm 21 lĩnh vực từ công nghiệp nặng đến công nghệ cao. Các nhóm ngành chịu tác động lớn bao gồm năng lượng sạch, kim loại cơ bản, bán dẫn, thiết bị vận tải và hàng tiêu dùng.

Trong đó, các lĩnh vực như pin, xe điện, mô-đun năng lượng mặt trời hay bán dẫn được đánh giá có mức độ nhạy cảm rất cao do liên quan trực tiếp đến chiến lược công nghiệp và an ninh quốc gia của Mỹ. Việc các ngành này bị đưa vào diện điều tra cho thấy Washington không chỉ bảo vệ thị phần nội địa mà còn tìm cách kiểm soát các chuỗi giá trị chiến lược trong tương lai.

Với doanh nghiệp, rủi ro không chỉ nằm ở khả năng bị áp thuế mà còn ở sự thay đổi cấu trúc chuỗi cung ứng. Nếu kết luận điều tra xác định tồn tại hành vi gây méo mó thị trường, một làn sóng biện pháp phòng vệ thương mại mới có thể được triển khai, kéo theo xu hướng “phi rủi ro” và “chuyển dịch sang đối tác thân thiện”.

Điều này đồng nghĩa với việc các tập đoàn đa quốc gia sẽ phải đánh giá lại chiến lược sản xuất toàn cầu, đặc biệt là tại các quốc gia có thặng dư thương mại lớn. Các yếu tố như tiêu chuẩn lao động, môi trường và mức độ minh bạch chính sách sẽ ngày càng trở thành tiêu chí quan trọng trong quyết định đầu tư.

Đối với các nền kinh tế xuất khẩu, áp lực điều chỉnh chính sách là hiện hữu. Việc duy trì mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu với chi phí thấp có thể không còn phù hợp trong bối cảnh tiêu chuẩn thương mại ngày càng khắt khe. Ngược lại, những quốc gia chủ động nâng cấp tiêu chuẩn và cải thiện cân bằng nội địa có thể tận dụng cơ hội để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng mới.

Cuộc điều tra được triển khai theo lộ trình pháp lý với các mốc tiếp nhận ý kiến, điều trần và phản hồi kéo dài đến giữa tháng 5/2026. Đây là giai đoạn quan trọng để các doanh nghiệp và chính phủ liên quan cung cấp dữ liệu, bảo vệ quan điểm và giảm thiểu rủi ro bị áp dụng các biện pháp bất lợi.

Nếu USTR kết luận có sự tồn tại của các hành vi gây hại, chúng ta sẽ chứng kiến một làn sóng thuế quan trừng phạt mới. Tuy nhiên, hệ lụy lớn hơn chính là sự thúc đẩy mạnh mẽ tiến trình "phi rủi ro" (de-risking) và "chuyển dịch sản xuất sang các nước thân thiện" (friend-shoring). Mỹ đang nỗ lực vẽ lại bản đồ thương mại toàn cầu, nơi các quốc gia có thặng dư lớn dựa trên chính sách phi thị trường sẽ bị thay thế bởi các đối tác tuân thủ tiêu chuẩn cao về lao động và môi trường.

Đối với các nền kinh tế như Việt Nam, EU hay Trung Quốc, việc duy trì hiện trạng không còn là một lựa chọn khả thi. Để thích ứng với tiêu chuẩn thương mại từ phía Hoa Kỳ, các quốc gia cần chủ động rà soát lại cơ cấu trợ cấp và nâng cao tiêu chuẩn nội địa. Khả năng thích ứng của chính sách công nghiệp quốc gia sẽ quyết định vị thế của mỗi nền kinh tế trong trật tự thương mại mới mà Mỹ đang thiết lập.