Đảm bảo an ninh năng lượng, khơi thông dòng vốn

Từ áp lực hạ tầng đến nhu cầu khơi thông nguồn lực xã hội

Trong bức tranh kinh tế Việt Nam bước sang năm 2026, điện năng không chỉ còn là một loại năng lượng thuần túy mà đã trở thành mạch máu nuôi dưỡng toàn bộ công cuộc số hóa và điện hóa.

Khi các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới tìm đến Việt Nam để đặt các trung tâm dữ liệu khổng lồ, câu hỏi đầu tiên họ đặt ra không phải là về ưu đãi thuế, mà là khả năng cung ứng điện.

Câu chuyện một doanh nghiệp Mỹ khảo sát đặt trung tâm dữ liệu tại TP.HCM yêu cầu 1.000 MW điện trong thời gian ngắn là minh chứng rõ nét nhất cho áp lực cực lớn đang đặt lên vai ngành năng lượng.

Năm 2025 vừa qua ghi nhận sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu cả nước ước đạt 322,8 tỷ kWh, tăng 4,6% so với năm 2024. Nếu tính thêm cả nguồn điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu, tổng sản lượng toàn xã hội đã vượt ngưỡng 332,8 tỷ kWh.

 Tuy nhiên, một thực tế đáng lưu tâm là cơ cấu nguồn cung đang có sự dịch chuyển mạnh mẽ. Phần đóng góp trực tiếp từ công ty mẹ Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) và các tổng công ty phát điện mà tập đoàn này nắm cổ phần chi phối hiện chỉ còn chiếm khoảng 41,9%.

Trong khi đó, các nhà máy điện bên ngoài bao gồm các tập đoàn nhà nước khác như Petrovietnam, TKV và đặc biệt là khối doanh nghiệp tư nhân, nhà đầu tư nước ngoài đã đóng góp tới 58% tổng sản lượng.

Thực tế này cho thấy vai trò của khối tư nhân và các thành phần kinh tế ngoài EVN đã trở thành lực lượng chủ lực. Thế nhưng, để duy trì đà tăng trưởng và bảo đảm an ninh năng lượng cho giai đoạn 2026-2030, thách thức phía trước vẫn rất khổng lồ. Ước tính Việt Nam cần huy động một lượng vốn đầu tư lên tới hơn 136 tỷ USD cho hạ tầng nguồn điện và lưới điện truyền tải trong 5 năm tới.

 Đây là con số vượt xa khả năng của ngân sách công cũng như năng lực tài chính của các tập đoàn nhà nước vốn đang chịu nhiều ràng buộc về tỷ lệ vốn vay trên vốn chủ sở hữu. Để khơi thông dòng vốn khổng lồ này, việc cởi trói thể chế không còn là một lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu sống còn.

Dựng khung pháp lý bền vững cho kỷ nguyên vươn mình

Nhận diện rõ những điểm nghẽn về chính sách, năm 2025 đã trở thành năm bùng nổ của các văn bản thể chế pháp lý trong lĩnh vực điện lực. Chưa bao giờ một khối lượng công việc khổng lồ liên quan đến xây dựng luật pháp lại được triển khai quyết liệt như vậy.

Thống kê cho thấy, các văn bản liên quan đến ngành điện chiếm tới 25% khối lượng công việc của toàn Bộ Công thương trong năm qua. Đây là nỗ lực chưa từng có để tạo dựng một hành lang pháp lý minh bạch, ổn định và có tầm nhìn dài hạn, nhằm xóa bỏ tâm lý lo ngại của các nhà đầu tư về ranh giới mong manh giữa đúng và sai.

Điểm nhấn quan trọng nhất chính là sự ra đời của Luật Điện lực 2024 và hệ thống 7 nghị định cùng 15 thông tư hướng dẫn thực thi ngay từ đầu năm 2025. Bên cạnh đó, các Nghị quyết của Bộ Chính trị và Quốc hội về điện hạt nhân, về chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026-2030 đã mở ra những không gian phát triển mới.

Sự linh hoạt trong tư duy quản trị còn thể hiện qua việc Chính phủ sẵn sàng điều chỉnh Quy hoạch Điện VIII để sát với thực tiễn, đảm bảo mỗi năm hệ thống có thêm từ 8.000 đến 10.000 MW điện mới.

Tuy nhiên, xây dựng văn bản mới chỉ là bước khởi đầu. Áp lực thực thi trong năm 2026 nằm ở việc làm sao để các chính sách này đi vào cuộc sống một cách thông suốt, tránh tình trạng khoảng trống chính sách như đã từng xảy ra với năng lượng tái tạo sau khi cơ chế giá FIT hết hiệu lực.

Các nhà đầu tư cần những cam kết đủ dài, những cơ chế giá hợp lý theo nguyên tắc đôi bên cùng có lợi (win-win). Khi giá điện được tính toán đúng và đủ, không chỉ EVN thoát khỏi cảnh thua lỗ lũy kế hàng chục ngàn tỷ đồng mà các nhà đầu tư cũng có thêm động lực để xuống tiền cho các dự án nguồn điện sạch và hạ tầng truyền tải hiện đại.

Việc khơi thông nguồn lực xã hội thông qua một thể chế mở đường không chỉ giúp giải quyết bài toán thiếu điện trước mắt mà còn tạo ra một hệ sinh thái năng lượng bền vững.

Việt Nam từng trở thành cường quốc năng lượng tái tạo trong khu vực chỉ trong một thời gian ngắn nhờ chính sách hợp lý, và giờ đây, với khung pháp lý mới toàn diện hơn, tiềm năng đó sẽ lại một lần nữa được đánh thức. Khi năng lượng được bảo đảm, con đường chuyển đổi số và phát triển xanh của Việt Nam sẽ có một điểm tựa vững chắc để bứt phá.

An ninh năng lượng quốc gia không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành điện mà là nền tảng để xây dựng một quốc gia hùng cường. Với một thể chế kiến tạo và sự đồng hành của cộng đồng doanh nghiệp, Việt Nam đang tự tin làm chủ vận mệnh năng lượng của mình, tạo tiền đề để mọi đại dự án công nghệ và công nghiệp có thể cất cánh trong kỷ nguyên mới. Chỉ khi thể chế đủ rõ ràng và thông thoáng, dòng vốn xã hội mới thực sự chảy mạnh vào huyết mạch năng lượng, đưa đất nước vững vàng tiến về phía trước.